दमा की COPD? दोन्ही आजारांची लक्षणं सारखी, पण फरक ओळखण्यासाठी टेस्ट गरजेची

छातीत घरघर, खोकला आणि धाप लागणं ही लक्षणं दिसली की बरेच जण गृहीत धरतात की आपल्याला दमा झालाय. पण डॉक्टरांच्या मते ही घाई चुकीची ठरू शकते, कारण हीच लक्षणं COPD या वेगळ्या आजारातही दिसतात. दोन्ही आजार वरवर सारखे वाटले तरी आतून पूर्णपणे वेगळे असतात, आणि नेमक्या याच गोंधळामुळे चुकीचं निदान होण्याची शक्यता असते. मेट्रोपोलिस हेल्थकेअरमध्ये वरिष्ठ पदावर असलेल्या डॉ. गीता चोप्रा यांनी याबाबत सविस्तर माहिती दिली आहे.

भारतात होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी दमा आणि COPD मिळून दुसऱ्या क्रमांकावर आहेत. देशातील तब्बल 10.9 टक्के मृत्यू याच दोन आजारांमुळे होतात. बाहेरचं प्रदूषण, घरातला धूर, सिगारेट-तंबाखूचा धूर आणि आधी झालेली इन्फेक्शन्स ही या आजारांची प्रमुख कारणं आहेत. भारतात प्रदूषणाचं प्रमाण जास्त असल्यानं हे आजार इथे तुलनेनं जास्त दिसतात आणि वयस्कर लोकांमध्ये यामुळे मृत्यूचा धोका आणखी वाढतो.

दोन्ही आजारांमध्ये मुळात काय घडतं, तर श्वासाच्या नळीला सूज येते आणि तिच्याभोवतीचे स्नायू आकुंचन पावतात. त्यामुळे नळी अरुंद होते आणि हवा नीट आत-बाहेर जाऊ शकत नाही. अटॅक आल्यावर आतमध्ये कफही जास्त तयार होतो, त्यामुळे श्वास घ्यायला आणखी त्रास होतो.

दमा आणि COPD यांच्यातला फरक ओळखणं महत्त्वाचं आहे. दमा लहान वयातही सुरू होऊ शकतो, अगदी लहान मुलांमध्येही तो दिसतो. याउलट COPD साधारणपणे वयाच्या चाळिशीनंतर सुरू होतो. दम्याची लक्षणं दिवसभरात कमी-जास्त होत राहतात. कधी बरं वाटतं, तर कधी रात्री किंवा पहाटे त्रास वाढतो. धूळ लागली, थंडी वाजली, व्यायाम केला किंवा टेन्शन आलं की दम्याचा त्रास बळावतो, पण त्रास नसताना फुफ्फुस पूर्णपणे नॉर्मल काम करतात. घरात कुणाला दमा असेल तर तो इतरांनाही होण्याची शक्यता वाढते. आणि दम्यात इनहेलर घेतल्यावर लगेच आराम मिळतो हे महत्त्वाचं वैशिष्ट्य आहे.

COPD मध्ये मात्र चित्र वेगळं असतं. याची लक्षणं कायम राहतात आणि औषध घेतल्यावरही पूर्ण बरं वाटत नाही. थोडं चाललं किंवा जिना चढला तरी धाप लागते, सतत खोकला आणि कफ राहतो. हा त्रास हळूहळू वाढत जातो, कमी होत नाही, आणि इनहेलरनेही थोडासाच आराम मिळतो, पूर्ण आराम मिळत नाही.

केवळ छातीत घरघर होते म्हणून हा दमा आहे की COPD, हे ठरवता येत नाही. त्यासाठी डॉक्टर वेगवेगळ्या तपासण्या करतात. सुरुवातीला डॉक्टर स्टेथोस्कोप लावून छाती तपासतात आणि घरघरीचा आवाज तपासतात. त्यानंतर छातीचा एक्स-रे काढला जातो, ज्यातून न्यूमोनिया, टीबी किंवा कॅन्सर आहे का हे समजतं. काही वेळा CT स्कॅनही करावा लागतो, ज्यातून आतमध्ये नेमकं काय प्रॉब्लेम आहे, इन्फेक्शन आहे का किंवा गाठ आहे का हे स्पष्ट होतं.

त्यानंतर फुफ्फुसाच्या कामाची टेस्ट केली जाते, ज्याला Lung Function Test म्हणतात. यात Peak Flow Meter नावाच्या छोट्या मशीनमध्ये फुंक मारायला सांगितलं जातं, ज्यावरून फुफ्फुस किती ताकदीनं काम करतंय हे कळतं. याशिवाय आता अनेक नव्या लॅब टेस्टही उपलब्ध आहेत. रक्ताची आणि थुंकीची तपासणी करून टीबी किंवा इतर इन्फेक्शन आहे का हे तपासलं जातं, त्यासाठी TB-PCR आणि कल्चर टेस्ट केल्या जातात. दम्यासाठी कशाची एलर्जी आहे हे देखील टेस्टमधून कळतं; धूळ, प्रदूषण किंवा इतर कोणत्या गोष्टीची एलर्जी आहे हे समजलं की ती गोष्ट टाळता येते. काही गुंतागुंतीच्या केसमध्ये बायोप्सी करावी लागते, म्हणजे शरीरातील थोडासा तुकडा काढून तपासला जातो.

वेळेत योग्य निदान झालं तर त्यावर उपचार लवकर सुरू करता येतात. दम्यात कशाची एलर्जी आहे हे कळलं की ती गोष्ट टाळता येते, तर COPD मध्ये इन्फेक्शन असल्यास त्यावर लवकर औषध सुरू करता येतं. त्यामुळे सतत खोकला किंवा धाप लागत असेल तर त्याकडे साधं म्हणून दुर्लक्ष करू नये. डॉक्टरकडे जाऊन योग्य टेस्ट करून घेणं गरजेचं आहे, कारण दमा आहे की COPD की आणखी काही वेगळंच, हे टेस्टशिवाय कळणार नाही, असं डॉ. गीता चोप्रा यांनी सांगितलं.