वारंवार डोके दुखतंय? डॉक्टरांकडे कधी जायचं, याबद्दल तज्ज्ञ काय सांगतात

अनेकांच्या पर्समध्ये गोळ्यांची पट्टी असते आणि ती जवळपास दर आठवड्याला बदलावी लागते. डोकेदुखी आता अधूनमधून येणारी गोष्ट राहिलेली नाही, ती कायमची झाली आहे आणि तिच्यावर उपचार करण्याऐवजी लोक तिच्यासोबत जुळवून घेतात. अशी सवय लागली की दुखणं लक्षणच वाटेनासं होतं आणि दुर्लक्ष करणं सोपं होतं.

जगभरात दर 10 पैकी 4 लोकांना डोकेदुखीचा त्रास आहे. 2021 मध्ये केलेल्या मोजणीत हा आकडा जवळपास 3 अब्ज लोकांपर्यंत गेला. इतकी सामान्य गोष्ट वैद्यकीय समस्या वाटत नाही, म्हणूनच तिच्याकडे दुर्लक्ष होतं.

डॉक्टर डोकेदुखीकडे प्रामुख्याने दोन प्रकारे पाहतात. एक म्हणजे मायग्रेनसारखी डोकेदुखी. हीच मुख्य समस्या असते, पण ती मेंदूला हानी करत नाही. दुसरा प्रकार इशारा देणाऱ्या डोकेदुखीचा. दुखापत, आजार किंवा डोक्यातला वाढलेला दाब अशी दुसरी काही समस्या सुरू असली की ती होते. बहुतेक डोकेदुखी पहिल्या गटातली असते, त्यामुळे सहसा घाबरायचं कारण नसतं. तरीही दुखण्याचा नमुना बदलला किंवा काही नवीन जाणवलं, तर डॉक्टरांकडून तपासून घेणं शहाणपणाचं ठरतं, असं सांगितलं जातं.

डॉक्टरांच्या म्हणण्यानुसार इथे तीव्रतेपेक्षा किती वेळा दुखतं हे जास्त महत्त्वाचं आहे. महिन्यातून 15 किंवा जास्त दिवस दुखणारी आणि सलग तीन महिने तशीच राहणारी डोकेदुखी डॉक्टर क्रॉनिक म्हणतात. सौम्य दुखणंही यात मोजलं जातं. महिन्यातले 20 दिवस सौम्य दुखणं असेल, तर तेही काही तीव्र झटक्यांइतकंच तपासणीला पात्र आहे. 20 वर्षं तेच मायग्रेन असलेल्या व्यक्तीला त्याचं स्वरूप चांगलं माहीत असतं. पण ते वेगळ्या पद्धतीने वागू लागलं, तर दुखणं वाढलेलं नसतानाही त्याकडे लक्ष द्यावं, असं डॉक्टर सांगतात. पूर्वी चालणाऱ्या गोळ्यांचा आता जेमतेम परिणाम होणं, लवकर झोपायला भाग पाडणारी डोकेदुखी किंवा दर महिन्याला एक कामाचा दिवस खाणारी डोकेदुखी हेही संकेत मानले जातात.

काही लक्षणांसाठी त्याच दिवशी डॉक्टरांची मदत लागते, असं डॉक्टरांचं म्हणणं आहे. एका मिनिटापेक्षा कमी वेळात अचानक खूप तीव्र झालेली डोकेदुखी ही मोठी आणीबाणी असते. आतापर्यंतचं सर्वात तीव्र दुखणं म्हणजे मेंदूजवळ रक्तस्राव होत असू शकतो. ताप आणि पुढे वाकवता न येणारी ताठर मान यांसह येणारी डोकेदुखी त्याच तासात तपासणी मागते, कारण मेंदूभोवतीचा संसर्ग वेगाने पसरतो. डोक्याला झालेली दुखापत किंवा पहिल्यांदाच आलेला झटका (सीझर) यातही तातडीने डॉक्टर लागतात.

काही लक्षणांसाठी वाट न पाहता लवकर अपॉइंटमेंट घ्यावी, असं सांगितलं जातं. वयाच्या 50 व्या वर्षानंतर सुरू झालेली पूर्णपणे नवीन डोकेदुखी, आडवं झोपल्यावर, खोकल्यावर, शिंकल्यावर किंवा जोर लावल्यावर वाढणारी डोकेदुखी, किंवा उठल्यावर अधिक तीव्र होऊन उलटीसोबत येणारी डोकेदुखी ही त्यात येतात. कर्करोगाचा इतिहास, कमकुवत रोगप्रतिकारशक्ती किंवा वजन का कमी होतंय हे स्पष्ट नसणं, अशा बाबतीतही तेच लागू होतं. आठवड्यांगणिक वाढत जाणारं दुखणं आणि अंधुक किंवा दुहेरी दिसण्यासोबत येणारी डोकेदुखीही याच गटात आहे.

गोळ्यांचाही प्रश्न आहे. डॉक्टरांच्या म्हणण्यानुसार 3 महिन्यांहून जास्त काळ वेदनाशामक औषधांचा नियमित वापर स्वतःच रोजची डोकेदुखी निर्माण करू शकतो. साध्या वेदनाशामक गोळ्या महिन्यातून 15 किंवा जास्त दिवस, किंवा मायग्रेनच्या गोळ्या, ओपिओइड्स किंवा संयुक्त औषधांसारखी तीव्र औषधं महिन्यातून 10 किंवा जास्त दिवस घेतली, तर तो अतिवापर मानला जातो. सर्वसाधारण लोकसंख्येत याचं प्रमाण 0.5% ते 2.6% आहे, तरीही तज्ज्ञांच्या डोकेदुखी क्लिनिकमध्ये येणाऱ्या रुग्णांपैकी मोठा हिस्सा हाच असतो. औषध थांबवणं हे बरं वाटण्याकडचं पहिलं पाऊल आहे, पण ते डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्यानंतरच करावं, कारण शरीर जुळवून घेत असताना एक किंवा दोन आठवडे दुखणं जास्त वाटू शकतं.

तज्ज्ञांकडे गेल्यावर बहुतांश निदान रुग्णाच्या इतिहासावरच होतं. किमान 4 ते 6 आठवडे डोकेदुखीची नोंद ठेवणं डॉक्टरांसाठी केवळ आठवणीपेक्षा जास्त उपयुक्त ठरू शकतं. त्यानंतर डोळ्यांच्या मागच्या भागात वाढलेल्या दाबाची चिन्हं, तसेच तोल, ताकद आणि संवेदनांच्या समस्या तपासल्या जातात. स्कॅन नियमितपणे नव्हे, तर निवडकपणे मागवले जातात. डोकेदुखी मायग्रेनसारखी असेल आणि शारीरिक तपासणी सामान्य असेल, तर ब्रेन स्कॅनची गरजही नसू शकते.

डॉक्टरांच्या मते काही चुका टाळायला हव्यात. लगेच ब्रेन स्कॅन मागणं ही एक चूक, कारण सामान्य इमेजिंग डोकेदुखीवर उपचार करत नाही आणि दुखण्याशी संबंध नसलेले असामान्य निष्कर्ष चिंता वाढवू शकतात. महिन्यांगणिक कोणाच्याही नकळत गोळ्यांची वारंवारता वाढवणं ही दुसरी चूक. बदललेल्या नमुन्याकडे दुर्लक्ष करणं ही तिसरी आणि झटके गोळ्यांना प्रतिसाद देतात म्हणून प्रतिबंधात्मक उपचार वगळणं ही चौथी चूक आहे.

बहुतेक डोकेदुखी म्हणजे योग्य उपचार न झालेले मायग्रेन किंवा टेन्शन हेडेक असतात, असं सांगितलं जातं. निदान आणि उपचारासाठी तज्ज्ञाचा सल्ला लागतो आणि बहुतेक प्रकरणांमध्ये तो तज्ज्ञ न्यूरोलॉजिस्ट असू शकतो.