केसगळतीमागे पोषणाची कमतरता, आयर्न-व्हिटॅमिन डीचा थेट संबंध

केस पातळ व्हायला लागले की बहुतेक जण त्याचं खापर ताण किंवा जेनेटिक्सवर फोडतात. पण एक शांत आणि जास्त कॉमन कारण अनेकदा दुर्लक्षित राहतं - तुम्ही काय खाता, किंवा नेमकं सांगायचं तर, कुठल्या गोष्टी तुम्हाला पुरेशा प्रमाणात मिळत नाहीत. पोषणातली ही कमतरता नेहमी ठळक लक्षणं दाखवत नाही. कधीकधी पहिला संकेत म्हणजे केस लवकर तुटायला लागणे, नेहमीपेक्षा जास्त गळणे, किंवा आधीसारखे वाढणं बंद होणे.

केसांची मुळं शरीरातल्या सगळ्यात जास्त मेटाबॉलिकली ऍक्टिव्ह भागांपैकी एक असतात. प्रत्येक केस तयार करण्यासाठी आणि टिकवण्यासाठी त्यांना सतत, ठराविक पोषकद्रव्यांचा पुरवठा लागतो. शरीरावर पोषणाचा ताण आला - मग तो कमी खाण्यामुळे असो, नीट न पचण्यामुळे असो किंवा खरोखरच कमतरतेमुळे असो - तर शरीर आधी महत्त्वाच्या अवयवांकडे रिसोर्स वळवतं. केसांच्या वाढीला प्राधान्य मिळत नाही. हा काही आजार नाही, तर शरीराचा एक लॉजिकल निर्णय आहे. यामुळेच पोषणाच्या कमतरतेमुळे होणारी केसगळती अनेकदा हळूहळू, सगळीकडे पसरलेली आणि सुरुवातीला लक्षात न येणारी असते.

आयर्नची कमतरता ही केसगळतीच्या प्रमुख पोषणविषयक कारणांपैकी एक आहे, विशेषतः महिलांमध्ये. पण बहुतेकांच्या लक्षात न येणारी गोष्ट म्हणजे - याचा परिणाम होण्यासाठी क्लिनिकली अ‍ॅनिमिक असणं गरजेचं नाही. फेरिटिन, म्हणजे शरीरात साठवलेला आयर्न, त्याची पातळी कमी झाली तरी केस गळू शकतात, जरी नेहमीच्या रक्त तपासणीत हिमोग्लोबिनची पातळी सामान्य दिसत असली तरी. फेरिटिन केसांच्या वाढीच्या सायकलमध्ये थेट भूमिका बजावतं. त्याची पातळी घसरली की केसांची मुळं वाढीच्या टप्प्यातून (अ‍ॅनाजेन) लवकर विश्रांतीच्या टप्प्यात (टेलोजन) जातात, ज्यामुळे साधारण दोन ते तीन महिन्यांनंतर जास्त केस गळायला लागतात. ही उशिरा दिसणारी परिणामकारकता नीट तपासणीशिवाय कारण ओळखणं अवघड करते. आयर्नची पातळी टिकवण्यासाठी मसूर, हिरव्या पालेभाज्या, लाल मांस आणि फोर्टिफाइड सिरीयल्स उपयोगी पडतात. आयर्नयुक्त पदार्थांसोबत व्हिटॅमिन सी घेतल्यास शोषण लक्षणीयरीत्या सुधारतं.

व्हिटॅमिन डी फक्त हाडांच्या आरोग्यासाठीच उपयोगी नाही. नवीन केसांची मुळं तयार करण्यात आणि केसांच्या वाढीची सायकल नियंत्रित करण्यातही त्याची भूमिका असते. केसांच्या मुळांच्या पेशींमध्ये व्हिटॅमिन डीचे रिसेप्टर्स आढळतात, म्हणजेच त्याची कमतरता या पेशींच्या कामावर थेट परिणाम करू शकते. ही गोष्ट बहुतेकांना वाटते त्यापेक्षा जास्त महत्त्वाची आहे. व्हिटॅमिन डीची कमतरता खूप सामान्य आहे, विशेषतः जे लोक बहुतांश वेळ घरात घालवतात, कमी सूर्यप्रकाश असलेल्या भागात राहतात किंवा ज्यांचा त्वचेचा रंग गडद आहे त्यांच्यात. कमी व्हिटॅमिन डी पातळी आणि अ‍ॅलोपेशिया एरियाटासारख्या स्थिती तसंच सामान्य केस पातळ होणं यांच्यात सातत्याने संबंध आढळला आहे.

केस जवळपास पूर्णपणे केराटिन नावाच्या प्रोटीनपासून बनलेले असतात. आहारात सातत्याने प्रोटीनची कमतरता असेल तर शरीराकडे केस तयार करण्यासाठी पुरेसा कच्चा माल राहत नाही. म्हणूनच क्रॅश डाएट किंवा दीर्घकाळ कमी कॅलरी खाण्यामुळे काही महिन्यांतच लक्षणीय केसगळती दिसू लागते. झिंक हे आणखी एक दुर्लक्षित होणारं मिनरल आहे. ते केसांच्या मुळांभोवतीच्या तेल ग्रंथींच्या कामाला मदत करतं आणि प्रोटीन तयार करण्याच्या प्रक्रियेत भाग घेतं. याची कमतरता असली की केस कोरडे आणि ठिसूळ होऊ शकतात, आणि जास्त गंभीर परिस्थितीत खरोखरची केसगळती होऊ शकते. बी व्हिटॅमिन्समध्ये बायोटिनकडे सगळ्यात जास्त लक्ष दिलं जातं, पण बी12 आणि फोलेट कदाचित जास्त महत्त्वाचे आहेत. दोन्ही लाल रक्तपेशी तयार करण्याच्या प्रक्रियेत सामील असतात, ज्यामुळे ऑक्सिजन आणि पोषकद्रव्यं टाळूपर्यंत किती चांगल्या प्रकारे पोहोचतात हे ठरतं. शाकाहारी आणि व्हीगन लोकांना बी12 च्या कमतरतेचा धोका जास्त असतो, कारण ते मुख्यतः प्राणीजन्य पदार्थांमध्ये आढळतं.

मूळ कारण न शोधता केसगळतीवर उपाय केल्यास तो फार प्रभावी ठरत नाही. नेमकी कशाची कमतरता आहे हे माहीत नसताना घेतलेलं सप्लिमेंट कधीकधी फायद्याऐवजी नुकसान करू शकतं - उदाहरणार्थ, जास्त प्रमाणातलं आयर्न किंवा व्हिटॅमिन ए केसगळती रोखण्याऐवजी उलट ती वाढवू शकतं. पोषणातील कमतरता केसांच्या आरोग्यावर नेहमीच स्पष्टपणे किंवा लगेच दिसणारा परिणाम करत नाही, पण हा संबंध खरा आणि गुंतागुंतीचा आहे. कमतरता हळूहळू वाढत जाते आणि त्याचा परिणाम अनेकदा नुकसान सुरू झाल्यानंतर काही महिन्यांनी केसांवर दिसतो. अंदाज न बांधता ठराविक ब्लड पॅनेल तपासणी करून घेणे, वैविध्यपूर्ण आणि संतुलित आहार घेणे आणि नेमकी कमतरता कुठे आहे ते शोधून त्यावर उपाय करणे हाच सगळ्यात योग्य मार्ग आहे. केस हे शरीरात खोलवर काहीतरी लक्ष देण्याची गरज असल्याचं सर्वात आधी दिसणारं लक्षण असतं. त्याकडे दुर्लक्ष न करणं महत्त्वाचं आहे.