वयानुसार पाळीत बदल, पोट फुगणे किंवा रक्तस्राव दिसल्यास डॉक्टरांना दाखवा, असे पुण्यातील डॉ. नारंग सांगतात

पुणे : वय वाढत जाते तसे महिलांमध्ये मासिक पाळीत बदल होतात, पोट फुगते, ओटीपोटात दुखते किंवा रजोनिवृत्तीनंतर रक्तस्राव होतो. अशी लक्षणे दिसली की अनेकदा "वयामुळे होत असेल" म्हणून सोडून दिली जातात. लुल्लानगर, पुणे येथील मदरहूड हॉस्पिटलच्या स्त्रीरोग व प्रसुती तज्ज्ञ डॉ. पायल नारंग यांनी याबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे.

डॉ. नारंग यांच्या म्हणण्यानुसार, ही लक्षणे काही वेळा किरकोळ कारणांमुळेही असू शकतात. पण ती वारंवार होत असतील किंवा नेहमीपेक्षा वेगळी वाटत असतील, तर त्याकडे दुर्लक्ष केल्यास पुढे प्रकरण गंभीर होऊ शकते. गर्भाशय, गर्भाशयमुख, अंडाशय, योनी आणि बाह्य जननेंद्रिय यांच्याशी संबंधित कर्करोगांतही अशी लक्षणे दिसू शकतात, असे त्या सांगतात. म्हणूनच शरीरातले असामान्य बदल लक्षात घेऊन वेळेवर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

घरची जबाबदारी सांभाळताना घरातल्या महिला स्वतःच्या तब्येतीला फारसे प्राधान्य देत नाहीत, असे डॉ. नारंग सांगतात. पाळी अनियमित झाली तर वय वाढले म्हणून सोडले जाते. पोट सतत फुगत असेल तर अपचन किंवा गॅस असेल असे धरले जाते. ओटीपोटात अस्वस्थ वाटले तर ती वयासोबत येणारी सामान्य तक्रार मानली जाते. रजोनिवृत्तीनंतर रक्तस्राव झाला तरी तो हार्मोन्समधील बदलामुळे असेल, असे समजून दुर्लक्ष होऊ शकते. मात्र काही वेळा हे बदल गंभीर समस्येचे संकेत असू शकतात. काही लक्षणे सामान्य हार्मोनल किंवा पचनाच्या तक्रारींसारखी वाटतात, असेही त्यांनी सांगितले.

पाळीतील रक्तस्रावात अचानक झालेला बदल हा महत्त्वाचा संकेत असू शकतो, असे डॉ. नारंग म्हणतात. पाळी नेहमीपेक्षा जास्त होणे, जास्त दिवस चालू राहणे किंवा दोन पाळ्यांच्या मधे रक्तस्राव होणे असे बदल नव्याने जाणवले तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा, असे त्यांनी सांगितले. रजोनिवृत्तीनंतरचा कोणताही रक्तस्राव फक्त वयामुळे किंवा हार्मोन्समुळे झाला असे समजून सोडू नये. अशा रक्तस्रावामागे कर्करोगाशिवाय इतर कारणेही असू शकतात, पण त्यासाठी वैद्यकीय तपासणी लागते, असे त्या सांगतात.

कधीतरी पोट फुगणे ही सामान्य गोष्ट आहे, असे डॉ. नारंग म्हणतात. पण पोट सतत फुगणे, ओटीपोटात वेदना किंवा अस्वस्थता, किंवा थोडे खाल्ल्यावरही पोट भरल्यासारखे वाटणे ही लक्षणे वारंवार होत असतील तर दुर्लक्ष करू नये. ती नव्याने सुरू झाली असतील, वारंवार होत असतील किंवा हळूहळू तीव्र होत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे गरजेचे आहे, असे त्यांनी सांगितले.

ओटीपोटातल्या वेदनेमागे अनेक कारणे असू शकतात, असे डॉ. नारंग सांगतात. गर्भाशयातील सिस्ट, एंडोमेट्रिओसिस, संसर्ग किंवा पचनाशी संबंधित त्रास यांमुळेही अशा वेदना होतात. पण स्पष्ट कारण नसताना वेदना सतत होत असतील, विशेषतः त्यासोबत पाळीतले बदल, रक्तस्राव किंवा लघवीच्या तक्रारी असतील, तर वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. वेदना असह्य होईपर्यंत थांबण्याची गरज नाही, असे त्या म्हणतात.

योनीमार्गातून असामान्य किंवा सतत स्राव होत असेल, विशेषतः त्यात रक्त दिसले किंवा दुर्गंधी येत असेल, तर तपासणी करून घ्यावी, असे डॉ. नारंग यांनी सांगितले. बाह्य जननेंद्रियाच्या भागात सतत खाज येणे, त्वचेचा रंग बदलणे, जखम किंवा व्रण होणे, सिस्ट होणे किंवा झालेली जखम बरी न होणे अशा बदलांकडेही दुर्लक्ष करू नये, असे त्या म्हणतात.

याशिवाय स्पष्ट कारण नसताना वजन कमी होणे, सतत थकवा वाटणे किंवा लघवी अथवा शौचाच्या सवयींमध्ये बदल होणे ही लक्षणे इतर तक्रारींसोबत दिसत असतील, तर डॉक्टरांशी बोलणे आवश्यक आहे, असे डॉ. नारंग सांगतात. प्रत्येक असामान्य लक्षण म्हणजे कर्करोग नव्हे, असेही त्यांनी स्पष्ट केले. यातल्या अनेक लक्षणांमागे साधी किंवा कर्करोगाशी संबंध नसलेली कारणे असू शकतात, त्यामुळे घाबरून जाण्याची गरज नाही. पण सतत जाणवणाऱ्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करणेही योग्य नाही, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

आपल्या शरीरातले नेहमीचे बदल महिलांनाच सर्वात जास्त कळतात, असे डॉ. नारंग म्हणतात. त्यामुळे एखादी गोष्ट नेहमीपेक्षा वेगळी वाटली, वारंवार होत असेल किंवा नेहमीच्या पद्धतीत स्पष्ट बदल झाला असेल, तर त्याबद्दल डॉक्टरांशी बोलणे महत्त्वाचे आहे. वेळेवर वैद्यकीय तपासणी केली तर कारण समजते आणि गरजेचे उपचार वेळेत सुरू करता येतात, असे त्यांनी सांगितले.