भारतात पहिल्यांदाच नोंद, आसामच्या दिब्रू-सैखोवा जंगलात सापडली गांधीलमाशीची दुर्मीळ प्रजाती
आसाममधील दिब्रू-सैखोवा राष्ट्रीय उद्यानात भारतीय प्राणी सर्वेक्षण संस्थेच्या संशोधकांना परजीवी गांधीलमाशीची नवी प्रजाती सापडली आहे.
आसाममधील दिब्रू-सैखोवा राष्ट्रीय उद्यानाच्या जंगलात भारतीय प्राणी सर्वेक्षण संस्थेच्या म्हणजेच झेडएसआयच्या संशोधकांना परजीवी गांधीलमाशीची एक नवी प्रजाती सापडली आहे. या प्रजातीला 'ऑक्सिसर्फस नरेंद्रानी' असे नाव देण्यात आले आहे. ओरिएंटल जैवभौगोलिक प्रदेशात या दुर्मीळ गटातील कीटकाची अशी अधिकृत नोंद होण्याची ही पहिलीच वेळ आहे, त्यामुळे या शोधाला विशेष महत्त्व आले आहे.
संशोधक रुपम देबनाथ आणि केलोथ राजमोहन यांनी नोव्हेंबर २०२४ मध्ये दिब्रू-सैखोवा राष्ट्रीय उद्यानात एक सापळा लावला होता. कीटकांना आकर्षित करण्यासाठी पिवळ्या रंगाच्या पाण्याने भरलेली ताटली वापरून हा साधा सापळा तयार करण्यात आला होता. या सापळ्याच्या माध्यमातून जंगलातील विविध कीटक अभ्यासासाठी गोळा केले जातात. या सापळ्यात मिळालेल्या नमुन्याची नंतर सूक्ष्मदर्शकाखाली बारकाईने तपासणी करण्यात आली, तेव्हा हा कीटक प्रॉक्टोटुपिडी या परजीवी गांधीलमाशीच्या कुळातील असून आजवर विज्ञानाला अज्ञात असलेली प्रजाती असल्याचे स्पष्ट झाले.
या गांधीलमाशांचा गट 'डार्क टॅक्सा' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अत्यल्प अभ्यास झालेल्या जीवसमूहात मोडतो, म्हणजेच अशा कीटकांबद्दल जगभरात फारसा अभ्यास झालेला नाही. ऑक्सिस्पस या प्रजातीतील कीटक जगभरातील संग्रहांमध्येही अत्यंत दुर्मीळ मानले जातात, त्यामुळे या नोंदीला विशेष महत्त्व आहे.
ही गांधीलमाशी आकाराने अत्यंत लहान असून तिची लांबी अवघी ३.३ मिलिमीटर इतकीच आहे. तिचे डोके काळ्या रंगाचे, शरीर तपकिरी-काळ्या रंगाचे तर पाय उठावदार पिवळ्या रंगाचे आहेत. परजीवी गांधीलमाशांच्या विविध प्रजाती दिसायला एकमेकांसारख्याच असल्याने संशोधकांनी तिची नेमकी ओळख पटवण्यासाठी शरीररचनेतील सूक्ष्म वैशिष्ट्यांचा बारकाईने अभ्यास केला. या अभ्यासात त्यांना या प्रजातीच्या छातीच्या बाजूला एकच आडवा चर असल्याचे आढळले, ज्यामुळे ही प्रजाती ऑस्ट्रेलियात आढळणाऱ्या तिच्या जातभाईपेक्षा वेगळी ठरते. याशिवाय भारतीय प्रजातीचा अंडे घालण्याचा अवयवही तुलनेने लहान असून पंखावरील ठिपक्याचा आकारही वेगळा असल्याचे संशोधकांनी नोंदवले.
भारतातील परजीवी गांधीलमाशांच्या अभ्यासात मोठे योगदान देणारे दिवंगत डॉ. टी. सी. नरेंद्रन यांच्या सन्मानार्थ या नव्या प्रजातीला 'ऑक्सिसर्फस नरेंद्रानी' हे नाव देण्यात आले आहे. या शोधापूर्वी भारतात या कुळातील केवळ आठ प्रजातींची नोंद झाली होती. आता ही नवी प्रजाती त्यात भर घालणार आहे. देशातील विविध अधिवासांमध्ये आणखी व्यापक सर्वेक्षण केल्यास कीटकांच्या जैवविविधतेतील आणखी अनेक अज्ञात प्रजाती समोर येऊ शकतात, अशी शक्यता संशोधकांनी व्यक्त केली आहे.
