अंडाशयातील गाठ म्हणजे कॅन्सरच असतो का? डॉक्टरांनी सांगितली तपासणीची पद्धत

अंडाशयात गाठ सापडली की अनेक महिलांना पहिला विचार कर्करोगाचा येतो. पण गाठ असणे म्हणजे कर्करोग असा त्याचा अर्थ होत नाही. रजोनिवृत्तीपूर्वी सापडणाऱ्या बहुतांश अंडाशयातील गाठी कर्करोगजन्य नसतात. मात्र काही ठराविक परिस्थितीत या गाठींची अधिक बारकाईने तपासणी करावी लागते आणि काही लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये, हे समजून घेणे गरजेचे आहे.

वरिष्ठ सल्लागार शल्यचिकित्सा कर्करोगतज्ज्ञ आणि HIPEC तज्ज्ञ डॉ. स्निता सिनुकुमार यांच्या म्हणण्यानुसार, सगळ्यात आधी बघितले जाते ते म्हणजे वारंवार केलेल्या अल्ट्रासाऊंडमध्ये ही गाठ तशीच राहते आहे की तिचा आकार वाढतो आहे. त्याचबरोबर अल्ट्रासाऊंडमध्ये गाठ कशी दिसते हेही तितकेच महत्त्वाचे असते. फक्त द्रवाने भरलेली साधी गाठ आणि घन भाग, अनियमित भिंती किंवा आतमध्ये रक्तप्रवाह असलेली गुंतागुंतीची गाठ, या दोन्हींमध्ये फरक आहे, असे डॉ. सिनुकुमार सांगतात. गाठीमध्ये बोटासारखे वाढलेले भाग म्हणजेच papillary projections असणे किंवा गाठीत अनेक कप्पे असणे, ही देखील अधिक तपासणी करण्याची गरज दर्शवणारी लक्षणे आहेत, असेही त्या म्हणाल्या.

लक्षणांचीही यात मोठी भूमिका असते. पोट फुगणे किंवा सूज येणे, pelvic pain म्हणजे ओटीपोटात दुखणे, थोडे खाल्ल्यावरही पोट भरल्यासारखे वाटणे, किंवा लघवीच्या किंवा bowel habits मधील बदल अशी नवीन आणि सतत जाणवणारी लक्षणे डॉक्टरांच्या निदर्शनास आणून द्यावीत, असे डॉ. सिनुकुमार यांनी सांगितले. याशिवाय कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना वजन कमी होणे, थकवा जाणवणे किंवा भूक कमी होणे याकडेही लक्ष द्यायला हवे, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

Ovarian cyst म्हणजे अंडाशयातील गाठीचे मूल्यांकन करताना महिलेचे वय आणि ती रजोनिवृत्तीच्या टप्प्यात आहे की नाही, हेदेखील तितकेच महत्त्वाचे ठरते. रजोनिवृत्तीनंतर अल्ट्रासाऊंडमध्ये आढळलेला cyst, विशेषतः तो complex असेल किंवा त्याचा आकार वाढत असेल, तर पोट आणि ओटीपोटाचा CT scan आणि CA-125 सारख्या tumour markers च्या मदतीने पुढील तपासणी करणे गरजेचे असते, असे डॉ. सिनुकुमार यांनी नमूद केले.

family history म्हणजे कौटुंबिक इतिहासही यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. अंडाशय, स्तन किंवा संबंधित कर्करोगांचा मजबूत कौटुंबिक इतिहास असलेल्या किंवा BRCA अथवा Lynch syndrome mutation असलेल्या महिलांनी योग्य वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी, असा सल्ला डॉ. सिनुकुमार देतात.

गाठीचा नुसता आकार बघून ती कर्करोगजन्य आहे की नाही हे ठरवता येत नाही, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. अल्ट्रासाऊंडमध्ये गाठीचे दिसणारे स्वरूप, काळाच्या ओघात त्यात होणारे बदल, महिलेचे वय, ती रजोनिवृत्तीच्या टप्प्यात आहे की नाही, आणि काही वेळा CA-125 सारख्या रक्तचाचण्या, या सगळ्यांचा एकत्रित विचार करूनच निष्कर्ष काढला जातो, असे डॉ. सिनुकुमार यांनी स्पष्ट केले. त्यामुळे अंडाशयात गाठ आढळली की लगेच घाबरण्याची गरज नाही. पण गाठ कशी दिसते, तिच्यात कालांतराने बदल होत आहेत का आणि सतत जाणवणारी कोणती लक्षणे आहेत का, याकडे लक्ष ठेवून गरज भासल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे, असे त्यांनी सांगितले.