अमेरिकन सैन्याची इराकमधून पूर्ण माघार, १ ऑक्टोबरला 'सार्वभौमत्व दिन'

अमेरिकेने इराकमधील आपले लष्करी अभियान अधिकृतपणे पूर्णपणे संपवले असून बगदाद सोडले आहे. तब्बल दोन दशकांनंतर अमेरिकन सैन्याने इराकमधून काढता पाय घेतला. ठरलेल्या वेळापत्रकानुसार आणि करारानुसार ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी अमेरिकन सैन्याने आपली पूर्ण माघार पूर्ण केली आहे. या माघारीनंतर इराकचे सरकार १ ऑक्टोबर हा दिवस अधिकृतपणे 'सार्वभौमत्व दिन' (Sovereignty Day) म्हणून मोठ्या उत्साहात साजरा करणार आहे.

इराकचे या वर्षी सत्तेवर आलेले नवे पंतप्रधान अली अल-जैदी यांनी जाहीर केले की, अमेरिकन सैन्य बाहेर पडल्यानंतरचा पहिला दिवस, म्हणजे १ ऑक्टोबर, 'सार्वभौमत्व दिन' म्हणून साजरा होईल. इराकच्या कार्यकारी मंडळाच्या, कायदेमंडळाच्या आणि न्यायपालिकेच्या प्रमुखांनी या निर्णयाचे स्वागत केले आहे. हा राष्ट्रीय प्रसंग इराकच्या पूर्ण स्वावलंबनाचे प्रतीक आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले आहे.

सध्या मध्य पूर्वेत अमेरिका आणि इराण यांच्यात तणावाचे वातावरण आणि युद्धजन्य परिस्थिती कायम आहे. आंतरराष्ट्रीय युती सैन्याने इराकला दहशतवादी आणि अतिरेकी गटांपासून वाचवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली, असे म्हटले जाते. पण या सैन्याच्या उपस्थितीमुळेच प्रादेशिक तणाव वाढला, असा आरोपही त्यांच्यावर सतत केला जात होता.

या युद्धाची सुरुवात २००३ मध्ये झाली. तेव्हाच्या अमेरिकन प्रशासनाने आणि मित्रांनी इराकचे राष्ट्राध्यक्ष सद्दाम हुसेन यांनी 'सामूहिक संहारक शस्त्रे' (Weapons of Mass Destruction) विकसित केल्याचा गंभीर आरोप केला होता. त्यानंतर अमेरिकेने ब्रिटन, कॅनडा आणि फ्रान्ससारख्या नाटो (NATO) मित्र राष्ट्रांच्या सैन्याला सोबत घेऊन इराकवर थेट लष्करी आक्रमण केले. इराकी सैन्य आणि अमेरिकन आघाडीचे सैन्य यांच्यातील हे युद्ध जवळपास तीन वर्षे चालले. ३० डिसेंबर २००६ रोजी सद्दाम हुसेन यांना फाशी दिल्यावर या पहिल्या टप्प्यातील युद्ध संपले.

सद्दाम हुसेन यांच्या निधनानंतर अमेरिकन सैन्याने राष्ट्राध्यक्षांच्या राजवाड्यांसह संपूर्ण इराकमध्ये कसून पाहणी केली. एवढी शोधाशोध करूनही अमेरिकेला तिथे कोणत्याही प्रकारची विनाशकारी किंवा रासायनिक शस्त्रे सापडली नाहीत.

सद्दाम हुसेन यांच्या मृत्यूनंतर इराकमध्ये मोठी राजकीय आणि सामाजिक अराजकता माजली. परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी अमेरिकन सैन्याने कायमस्वरूपी लष्करी तळ उभारून सैन्य तैनात केले. एका टप्प्यावर इराकमध्ये १,५०,००० अमेरिकन सैनिक तैनात होते.

सद्दाम हुसेन यांची सत्ता उलथवल्यानंतर अमेरिकन प्रशासनाकडून एक ऐतिहासिक चूक घडली. तेव्हाचे इराकी सैन्य सद्दाम यांच्याशीच एकनिष्ठ राहील, असा चुकीचा अंदाज बांधून अमेरिकेने इराकचे संपूर्ण अधिकृत सैन्य तडकाफडकी बरखास्त केले. या एकाच निर्णयामुळे सुमारे ३,५०,००० इराकी सैनिक एका रात्रीत बेरोजगार झाले. संतापलेल्या या सैनिकांनी पुढे 'इस्लामिक स्टेट' (IS) या कुख्यात दहशतवादी संघटनेत आणि इतर जहाल गटांमध्ये प्रवेश केला. याच माजी सैनिकांच्या मदतीने आयसिसने इराकमध्येच नव्हे, तर सीरियासह संपूर्ण मध्य पूर्वेत भीषण रक्तपात आणि दहशतवादी हल्ले घडवून आणले.

२०१४ मध्ये इस्लामिक स्टेटने इराक आणि सीरियातील मोठा भूभाग ताब्यात घेतला. तेव्हा आयसिसला रोखण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय युतीचे सैन्य पुन्हा इराकमध्ये उतरले. २०१७ मध्ये इराकमध्ये आणि २०१९ मध्ये सीरियामध्ये आयसिसचा प्रादेशिक पराभव झाला. तरीही या संघटनेच्या उरलेल्या छुप्या गटांचा नायनाट करण्यासाठी युतीचे सैन्य इराकमध्येच तळ ठोकून होते.

अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष जो बायडेन यांनी २०२४ मध्ये आपल्या कार्यकाळात बगदादमधून अमेरिकन सैन्य टप्प्याटप्प्याने मागे घेण्याच्या करारावर स्वाक्षरी केली होती. त्या करारानुसारच ही माघार पूर्ण झाली आहे.

परदेशी आघाडीचे सैन्य गेल्यामुळे आता स्थानिक अतिरेकी गटांना शस्त्रे बाळगण्याचे किंवा हिंसाचार करण्याचे कोणतेही निमित्त उरणार नाही, असा इराकी प्रशासनाचा विश्वास आहे. सध्या पंतप्रधान अल-जैदी यांचे सरकार विविध बंडखोर आणि सशस्त्र गटांना शस्त्रे आत्मसमर्पण करण्याचे आवाहन करत आहे. सुरुवातीला ३० सप्टेंबरची अंतिम मुदत दिली होती, पण शस्त्रांच्या नियमनावर वाटाघाटी सुरू असल्याने ती मुदत मागे घेण्यात आली आहे. अनेक शक्तिशाली गटांनी आत्मसमर्पण करण्यास नकार दिला आहे, तरी वरिष्ठ राजकारणी मध्यस्थी करून शांतता प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.