अजित डोवाल आणि एस. जयशंकर यांचे शिक्षण नेमके किती आणि कुठे झाले?
देशासमोर मोठे कूटनीतिक आव्हान किंवा सुरक्षेचे संकट उभे राहते तेव्हा राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार अजित डोवाल आणि परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांच्याकडेच सगळ्यांचे लक्ष जाते. या दोघांचे शिक्षण आणि करिअर कसे घडले, हे जाणून घेऊया.
देशासमोर एखादे मोठे कूटनीतिक आव्हान उभे राहिले किंवा राष्ट्रीय सुरक्षेचा गंभीर प्रश्न निर्माण झाला की, लोकांचे लक्ष आपोआप दोन नावांकडे जाते - राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार (एनएसए) अजित डोवाल आणि परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर. नुकत्याच झालेल्या ब्रिक्स शिखर परिषदेच्या आधी अजित डोवाल यांनी चीनचा दौरा केला होता, त्यामागचा उद्देश स्पष्ट होता - परिषद सुरळीत पार पडावी म्हणून आधी भारत आणि चीनमधले संबंध थोडे सुधारावेत.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदींचे हे दोघेही अत्यंत विश्वासू सहकारी मानले जातात आणि दोघांनीही देशहित नेहमी सर्वात वर ठेवल्याचे दिसून येते. या दोघांची कामाची पद्धत एखाद्या पक्क्या रणनीतीसारखी एकमेकांना पूरक ठरते. अजित डोवाल गुप्तचर रणनीती आणि शत्रूच्या डावपेचांना उत्तर देण्यासाठी ओळखले जातात, तर एस. जयशंकर जागतिक मंचांवर भारताची बाजू ठामपणे मांडणारे मुत्सद्दी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. पण या दोघांचे शिक्षण नेमके कुठे आणि किती झाले, याबद्दल फारशी माहिती नसते.
अजित डोवाल यांना 'भारताचे जेम्स बाँड' असेही म्हटले जाते. त्यांचे शालेय शिक्षण राजस्थानमधल्या अजमेर मिलिट्री स्कूलमध्ये झाले, जे आधी किंग जॉर्ज रॉयल इंडियन मिलिट्री स्कूल म्हणून ओळखले जायचे. पुढे १९६७ मध्ये त्यांनी आग्रा विद्यापीठातून (आताचे डॉ. भीमराव आंबेडकर विद्यापीठ) अर्थशास्त्रात एम.ए. केले आणि त्या वर्गात ते पहिल्या क्रमांकावर होते. शिक्षण संपल्यावर १९६८ मध्ये यूपीएससी परीक्षा पास होऊन ते केरळ कॅडरचे आयपीएस अधिकारी बनले.
१९७२ मध्ये अजित डोवाल हे रॉ (RAW) आणि इंटेलिजन्स ब्युरो (आयबी) या दोन्ही यंत्रणांशी जोडले गेले. करिअरमध्ये अनेक वर्षे त्यांनी अंडरकव्हर एजंट म्हणून धोकादायक मोहिमा हाताळल्या, यामुळेच त्यांना 'भारताचे जेम्स बाँड' म्हटले जाऊ लागले. २००४ ते २००५ या काळात ते इंटेलिजन्स ब्युरोचे संचालक होते आणि मे २०१४ पासून ते देशाचे पाचवे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार म्हणून काम पाहत आहेत.
दुसरीकडे परराष्ट्र मंत्री डॉ. सुब्रह्मण्यम जयशंकर यांचा शैक्षणिक आणि राजनैतिक प्रवासही तितकाच प्रभावी आहे. त्यांचे शालेय शिक्षण नवी दिल्लीच्या एअर फोर्स स्कूलमध्ये झाले. त्यानंतर दिल्ली विद्यापीठाच्या सेंट स्टीफन्स कॉलेजमधून त्यांनी केमिस्ट्रीमध्ये बीएससी केले. पुढील शिक्षणासाठी ते जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठात (जेएनयू) गेले, तिथून त्यांनी राज्यशास्त्रात एम.ए., एम.फिल आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध या विषयात पीएचडी मिळवली.
डॉ. जयशंकर १९७७ मध्ये भारतीय परराष्ट्र सेवेत (आयएफएस) दाखल झाले आणि चार दशकांहून अधिक काळ त्यांनी मुत्सद्दी अधिकारी म्हणून काम केले. २००७ ते २००९ या काळात ते सिंगापूरमध्ये भारताचे उच्चायुक्त होते. त्यानंतर चेक प्रजासत्ताक, चीन (२००९-२०१३) आणि अमेरिका (२०१३-२०१५) इथे त्यांनी भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. जानेवारी २०१५ ते जानेवारी २०१८ या काळात ते परराष्ट्र सचिव होते आणि मे २०१९ मध्ये त्यांची परराष्ट्र मंत्री म्हणून नियुक्ती झाली. सध्या ते गुजरातमधून राज्यसभेचे खासदार आहेत.
अलीकडेच ब्रिक्स परिषदेच्या आधी झालेला अजित डोवाल यांचा चीन दौरा हा भारताला प्रादेशिक ताणतणाव कमी करून आपले राष्ट्रीय हित जपण्याच्या रणनीतीचा भाग होता. कूटनीतीच्या आघाडीवर डॉ. जयशंकर भारताचे परराष्ट्र धोरण जगासमोर मांडतात, तर सुरक्षेच्या आघाडीवर अजित डोवाल कोणत्याही कटास तोंड देण्यासाठी सज्ज असतात. दोघांचेही सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे कोणत्याही दबावापुढे ते झुकत नाहीत, मग तो सीमापारचा दहशतवाद असो किंवा पाश्चात्य देशांसमोर स्वतंत्र परराष्ट्र धोरणावर ठाम राहणे असो.
