आज जागतिक ऑक्टोपस दिन: आठ हातांच्या हुशार जिवाला वाचवणे का गरजेचे आहे

समुद्राच्या खोल पाण्याने माणसाला नेहमीच भुरळ घातली आहे. महासागराच्या तळाशी हजारो प्रकारचे जीव राहतात, पण आपल्या वेगळ्या शरीररचनेने आणि हुशारीने सगळ्यांना सर्वात जास्त चकित करणारा जीव म्हणजे ऑक्टोपस. त्याच्यासाठीच दरवर्षी ८ ऑक्टोबरला जगभर जागतिक ऑक्टोपस दिन (World Octopus Day) साजरा केला जातो.

या दिवसामागे तीन उद्देश आहेत. सागरी जीवसृष्टीचे संरक्षण करणे, ऑक्टोपसच्या अद्भुत जगाची लोकांना ओळख करून देणे आणि समुद्राच्या परिसंस्थेत त्यांचा काय वाटा आहे, याबद्दल जनजागृती करणे. ८ ऑक्टोबर हीच तारीख का, याचे कारणही गमतीशीर आहे. इंग्रजीतला ऑक्टोबर हा शब्द लॅटिनमधल्या Octo या शब्दावरून आला आहे आणि त्याचा अर्थ आठ. ऑक्टोपसलाही आठ हात असतात.

ऑक्टोपस म्हणजे फक्त आठ हात असलेला प्राणी नव्हे. विज्ञानाच्या भाषेत तो मौलस्क म्हणजेच मऊ शरीराच्या प्राण्यांच्या गटात मोडतो. तरीही त्याच्या हुशारीमुळे त्याला समुद्राचा विचारवंत म्हटले जाते. कोडी सोडवणे, काचेच्या बाटलीचे झाकण आतून आणि बाहेरून उघडणे आणि माणसांचे चेहरे लक्षात ठेवणे, ही क्षमता ऑक्टोपसमध्ये असते. पाठीचा कणा नसलेल्या इतर सर्व प्राण्यांपेक्षा त्याच्या मेंदूची रचना खूपच प्रगत असते. त्याच्या एकूण मज्जापेशींपैकी (Neurons) सुमारे दोन तृतीयांश पेशी आठही हातांमध्ये पसरलेल्या असतात. त्यामुळे त्याचे हात स्वतःच्या बुद्धीने, वेगवेगळे निर्णय घेऊ शकतात.

रंग बदलणे ही ऑक्टोपसची सर्वात आकर्षक ताकद आहे. त्याला कॅमोफ्लाज (Camouflage) म्हणतात, म्हणजे स्वतःचा रंग आणि कातडीचा पोत बदलण्याची कला. शत्रूपासून वाचायचे असेल किंवा शिकार करायची असेल, तर तो सेकंदाच्या काही भागातच आजूबाजूच्या खडकासारखा, वाळूसारखा किंवा शेवाळासारखा दिसू लागतो.

त्याच्या शरीरात तीन हृदये असतात. त्यातली दोन हृदये कल्ल्यांमधून (Gills) रक्त शुद्ध करतात, तर तिसरे हृदय सगळ्या शरीराला रक्त पोहोचवते. शिवाय त्याचे रक्त लाल नसून निळे असते. त्याच्या रक्तात लोहाऐवजी तांब्याने समृद्ध असलेले हेमोसायनिन (Hemocyanin) नावाचे प्रथिन असते. थंड आणि ऑक्सिजन कमी असलेल्या समुद्रतळाशी राहायला त्याला यामुळे मदत होते.

सागरी अन्नसाखळी (Marine Food Chain) सांभाळण्यात ऑक्टोपसची भूमिका मोठी आहे. तो खेकडे, झिंगे, शंख-शिंपले आणि लहान मासे खातो, त्यामुळे त्यांची संख्या आटोक्यात राहते. दुसरीकडे व्हेल, सील आणि मोठे मासे ऑक्टोपसला खातात. समुद्रातले ऑक्टोपस कमी झाले, तर संपूर्ण सागरी परिसंस्थेचा समतोल बिघडू शकतो.

आज माणसाच्या कृतींमुळे या जिवाचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. समुद्रातले प्लास्टिक प्रदूषण, विषारी रसायने, जहाजांचे अपघात, हवामान बदलामुळे वाढणारे समुद्राचे तापमान आणि व्यावसायिक कारणांसाठी होणारी अतिमासेमारी (Overfishing) यामुळे ऑक्टोपसचा नैसर्गिक अधिवास मोठ्या प्रमाणात नष्ट होत आहे.

हा दिवस फक्त एका प्राण्याबद्दल कुतूहल दाखवण्याचा नाही. निसर्ग आणि माणूस यांच्यातला बिघडत चाललेला समतोल पुन्हा नीट करायची आठवण तो करून देतो. या दिवशी जगभरातील सागरी जीवशास्त्रज्ञ, पर्यावरणप्रेमी, एक्वैरियम आणि पर्यावरण संस्था वेगवेगळे उपक्रम, कार्यशाळा आणि ऑनलाइन मोहिमा राबवतात. प्लास्टिकचा वापर कमी करा, समुद्र स्वच्छ ठेवा आणि सागरी जीवांचे रक्षण करा, असे आवाहन ते लोकांना करतात. निसर्गाने घडवलेल्या प्रत्येक जिवाला या पृथ्वीवर जगण्याचा समान अधिकार आहे. ही भावना जपणे आणि समुद्राच्या या शांत रक्षकाला वाचवणे ही आपल्या सगळ्यांची नैतिक जबाबदारी आहे.