१८७१ पासूनच्या विश्लेषणात १११ वर्षे सामान्य पाऊस, २७ वर्षे कोरडी; यंदा एल-निनोची चिंता

देशातल्या मान्सूनच्या दीडशे वर्षांच्या इतिहासाकडे पाहिलं, तर आयआयटीएम आणि आयएमडीच्या दीर्घकालीन आकडेवारीतून एक गोष्ट समोर आली आहे. सरासरीपेक्षा कमी पावसाची वर्षे आहेत, पण बहुतांश वर्षांत पाऊस सामान्यच राहिला आहे.

१८७१ ते २०२६ या कालावधीतील पर्जन्यमानाच्या विश्लेषणानुसार १११ वर्षे सामान्य पावसाची ठरली आहेत. त्यातली २७ वर्षे कोरडी होती, तर १८ वर्षे सरासरीपेक्षा जास्त पावसाची नोंदली गेली आहेत.

वर्षं कोणत्या गटात टाकायची, याचा निकषही ठरलेला आहे. ज्या वर्षी पाऊस सरासरीपेक्षा १० टक्क्यांहून जास्त कमी पडला, ते वर्ष कोरडं मानलं गेलं. ज्या वर्षी सरासरीपेक्षा १० टक्क्यांहून जास्त पाऊस झाला, ते ओल्या वर्षांच्या श्रेणीत गेलं. बाकीची सगळी वर्षे सामान्य धरली आहेत. त्यामुळे मान्सूनचा कल समजून घेताना फक्त पावसाची सरासरी बघून भागत नाही, हेही यातून दिसतं.

असं असलं तरी यंदाच्या हंगामाबद्दल चिंता व्यक्त होत आहे. भारतीय हवामान विभागाचे निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ दिनेश मिश्रा यांच्या मते, एल-निनो डिसेंबरपर्यंत तीव्र होण्याची शक्यता आहे आणि त्यामुळे दुष्काळाचं संकट निर्माण होऊ शकतं.

एल-निनोचा संबंध मान्सून कमकुवत होण्याशी जोडला जातो. तरीही प्रत्येक एल-निनोच्या वर्षात दुष्काळ पडतोच, असं नाही. शिवाय हंगामातला एकूण पाऊस सामान्य असला, तरी तो सगळीकडे आणि सगळ्या काळात सारखा पडेलच असं नाही. पावसाचं असमान वितरण, पावसातले मोठे खंड आणि कमी काळात होणारी अतिवृष्टी यांचा परिणाम शेती, पाणीपुरवठा आणि शहरांच्या व्यवस्थापनावर होऊ शकतो. म्हणूनच सामान्य पाऊस म्हणजे दुष्काळमुक्त वर्ष, असं म्हणता येत नाही. तरीही १११ सामान्य वर्षांचा आकडा दिलासा देणारा आहे.

दिनेश मिश्रा यांनी सांगितलं, "ही आकडेवारी संपूर्ण देशाची असली, तरी महाराष्ट्रालाही ती लागू होते. पूर्वी दुष्काळाचे निकष वेगळे होते; आता एल-निनो, ला-निना आणि आयओडीच्या अभ्यासामुळे हवामानातील बदल अधिक व्यापकपणे समजून घेता येतात. एल-निनो प्रत्येक तिसऱ्या वर्षी, तर काही वेळा चौथ्या वर्षी येतो. त्यामुळे तीन ते चार वर्षांनी दुष्काळ पडतो. त्यामुळे दीर्घकालीन आकडेवारीत 'नॉर्मल' मान्सूनची वर्षे अधिक आहेत."

थोडक्यात, दीर्घकालीन नोंदी बघितल्या तर मान्सून बहुतेक वेळा सामान्य राहिला आहे आणि कोरडी वर्षे तुलनेनं कमी आहेत. पण यंदा एल-निनो तीव्र होण्याची शक्यता असल्यानं पुढचे काही महिने पावसाकडे बारकाईनं लक्ष ठेवावं लागणार आहे.