पुण्यात मळक्या नोटांवरून दुकानांत वाद, व्यापाऱ्यांची RBI कडे नव्या नोटांची मागणी

पुण्यात दुकाने, मॉल, पेट्रोल पंप तसेच प्रवासी आणि सार्वजनिक वाहतूक चालक यांच्यात १०, २० आणि ५० रुपयांच्या मळक्या नोटांवरून वाद वाढत आहेत. पुण्यात मुख्यालय असलेल्या व्यापार विकास मंडळाने (VVM), महाराष्ट्र राज्य, रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाला (RBI) औपचारिक निवेदन दिले आहे. बाजारात नव्या नोटा आणाव्यात आणि जीर्ण झालेल्या नोटा चलनातून काढाव्यात, अशी मंडळाची मागणी आहे.

लहान मूल्याच्या नव्या नोटा बाजारातून जवळपास गायब झाल्या आहेत. चलनात असलेल्या नोटा हजारो वेळा हातोहात फिरतात आणि शेवटी तेलकट, चिंध्या झालेल्या होतात. "न चालणारी" नोट आपल्या हातात राहू नये, असे प्रत्येकाला वाटते. महाराष्ट्रातील इतर शहरांतही स्थिती यापेक्षा चांगली नाही, आणि ग्रामीण भागात कॅशलेस व्यवहार खूपच कमी आहेत.

UPI आणि डिजिटल स्कॅनर वाढले तरी प्रत्यक्ष रोख रक्कम अजूनही अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे. राज्यभरातील स्टॉल, किराणा दुकानांचे काउंटर आणि तिकीट खिडक्यांवर आता घाणेरड्या, फाटलेल्या आणि भरपूर टेप लावलेल्या नोटा दिसतात, आणि रोजच्या खरेदीतून जोरदार वाद उभे राहत आहेत.

पुण्याच्या घाऊक बाजारात CCTV कॅमेरे आणि सर्व्हेलन्स उपकरणांचे दुकान चालवणारे आणि VVM चे सदस्य मनोज शिंदे यांनी सांगितले की, सुट्ट्या पैशांच्या शोधामुळे त्यांच्या धंद्यात रोज अडथळा येतो. ते म्हणाले, "रोज सकाळची सुरुवात चुरगळलेल्या १० रुपयांच्या नोटेवरच्या वादाने होते. ग्राहक मळकी १० किंवा २० ची नोट घ्यायला स्पष्ट नकार देतात आणि आम्ही कचरा खपवतोय असा आरोप करतात. पण स्वतः पैसे देताना तीन थर सेलो टेप लावून जोडलेल्या नोटा देतात. काल एका ग्राहकाने टेप लावलेल्या ५० च्या नोटेवरून भांडण करून दूध आणि भाज्यांची पूर्ण पिशवी तिथेच सोडून दिली. आम्ही दुकानदार आहोत, नोटांचे तज्ज्ञ नाही. नोट कशी आहे हे ठरवण्यात आमचा अर्धा दिवस जातो."

व्यावसायिक अल्ताफ शेख यांनी सांगितले की, वानवडीतील एका प्रसिद्ध मिठाईच्या दुकानात काउंटरवरच्या कर्मचाऱ्याशी त्यांचा नुकताच वाद झाला. ते म्हणाले, "मी दिलेली नोट काउंटरवरच्या माणसाने घेतलीच नाही. ग्राहक 'खराब' नोटा घेत नाहीत, असे तो म्हणाला."

स्टेशनरी दुकानाचे मालक दिनेश चौधरी यांच्या मते ही टंचाई संपूर्ण पुरवठा साखळीत पसरते. सार्वजनिक वाहतूक, शेअर रिक्षा आणि माल वाहून नेणारे टेम्पो पूर्णपणे रोखीवर चालतात, असे ते म्हणाले. कंडक्टर आणि चालक मळकी १० आणि २० ची नोट घेत नाहीत, प्रवासी विरोध करतात, वाहतूक अडते आणि फेऱ्यांना उशीर होतो. नाकारलेल्या, कडक झालेल्या नोटांचे गठ्ठे घेऊन चालक डेपोत परततात, आणि त्या नोटा स्थानिक पेट्रोल पंप घेत नाहीत. चौधरी म्हणाले, "खिशातील कायदेशीर चलनाला रद्दी कागदासारखे वागवले जात असेल, तर आम्ही वाहतूक चालवू शकत नाही."

रास्ता पेठेतील ज्येष्ठ नागरिक कुणाल सोनवणे यांनी विचारले, "कॅशलेस व्यवहारांना चालना देण्यासाठी सरकार मुद्दाम नोटा छापत नाही का?"

अर्ध-शहरी आणि ग्रामीण भागात हे संकट सर्वाधिक तीव्र आहे. तिथे डिजिटल नेटवर्क कमकुवत आहे, बँक खाते नसलेले कामगार आहेत आणि रोजंदारी रोखीतच मिळते, त्यामुळे कागदी नोटा अपरिहार्य ठरतात.

VVM च्या निवेदनानुसार, स्थानिक बँक शाखा व्यापाऱ्यांना स्वच्छ लहान नोटा देण्यात अपयशी ठरत आहेत. मळक्या नोटा बदलून घ्यायला येणाऱ्यांनाही त्या परत पाठवत आहेत. VVM चे अध्यक्ष कमलेश दिलीप मुथा म्हणाले की, बँकिंग व्यवस्थेचा फटका छोट्या व्यवसायांना बसत आहे. ते म्हणाले, "रोकड हा किरकोळ आणि लघु व्यापाराचा जीव आहे. कमी मूल्याच्या नोटा गायब होऊ देऊन किंवा वापरता न येण्याइतक्या फाटू देऊन बँकिंग यंत्रणा छोट्या व्यवसायांचा गळा घोटत आहे. RBI ने तातडीने लक्ष घालावे यासाठी आम्ही औपचारिक निवेदन दिले आहे."

मंडळाच्या मागण्या अशा आहेत. ग्रामीण आणि अर्ध-शहरी भागातील सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांच्या शाखा, सहकारी बँका आणि ATM ना १०, २० व ५० रुपयांच्या कडक नव्या नोटांचा अखंड पुरवठा RBI ने सुनिश्चित करावा. तसेच खराब नोटा ग्राहकांना परत न पाठवता स्वीकारून चलनातून काढण्याचे कडक आदेश व्यावसायिक बँकांना द्यावेत. आळशी बँक शाखांवर RBI ने कारवाई करून स्वच्छ नव्या नोटा चलनात आणेपर्यंत काउंटरवरचे रोजचे वाद वाढतच जातील, असे व्यापारी संघटना म्हणतात.

RBI च्या एका अधिकाऱ्याने सांगितले की, या नोटा ठरावीक तारखेला छापल्या जात नाहीत. ते म्हणाले, "आर्थिक वाढ, महागाई, GDP चे अंदाज आणि रोखीची मागणी यांच्या आधारे चलन छापखान्यांना दरवर्षी मागणी (इंडेंट) दिली जाते, त्यानुसार उत्पादन ठरते. जनतेची मागणी नक्कीच विचारात घेतली जाईल आणि प्रशासन त्यानुसार पावले उचलेल."

अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, खराब झालेले पैसे जनतेच्या हातात राहता कामा नयेत, असे RBI चे नियम सांगतात. ते म्हणाले, "घाणेरड्या, लुळ्या झालेल्या किंवा दोन तुकडे झालेल्या नोटा (कापलेली जागा सिरीयल नंबरच्या पट्ट्यांतून जात नसेल तर) मळक्या नोटा म्हणून गणल्या जातात." अशा नोटा कोणत्याही सार्वजनिक क्षेत्रातील बँक शाखा, खासगी बँकेची करन्सी चेस्ट किंवा RBI इश्यू ऑफिसने फॉर्म किंवा अर्जाशिवाय काउंटरवर बदलून द्यायला हव्यात.

तुकडे गायब असलेल्या, अशोक चिन्ह किंवा सही यांसारख्या महत्त्वाच्या सुरक्षा वैशिष्ट्यांवरून फाटलेल्या किंवा गंभीर नुकसान झालेल्या नोटा RBI नोट रिफंड नियमांनुसार बदलून मिळू शकतात. RBI च्या नियमावलीचा हवाला देत अधिकारी म्हणाले, "पूर्ण जळालेल्या किंवा भुसभुशीत झालेल्या नोटा थेट RBI इश्यू ऑफिसला देता येतात किंवा Triple Lock Receptacle (TLR) ड्रॉप-बॉक्स सुविधेतून जमा करता येतात."