दिवाळीत डोळे आणि मुक्या प्राण्यांना जपा, पुण्यातील डॉक्टर व प्राणीप्रेमींचे आवाहन

काही तासांचे फटाके माणसांना आणि प्राण्यांना दीर्घकाळ त्रासदायक ठरू शकतात, शिवाय पर्यावरणाचे प्रदूषणही होते. ठिणग्या आणि धुरामुळे डोळ्यांना इजा होऊ शकते, कधी कधी ती कायमची असते. आवाजाने पाळीव प्राणी थरथर कापतात आणि भटकी कुत्री रस्त्यावर धावतात. म्हणून पुण्यातील डॉक्टर आणि प्राणी कल्याण कार्यकर्त्यांनी नागरिकांना दिवाळी जबाबदारीने साजरी करण्याचे आवाहन केले आहे.

नेत्ररोगतज्ज्ञांच्या म्हणण्यानुसार फटाक्यांच्या धुरामुळे डोळ्यांची जळजळ, कोरडेपणा, लालसरपणा आणि पाणी येणे असा त्रास होऊ शकतो. ठिणग्या किंवा गरम कचरा थेट डोळ्यात गेला तर गंभीर इजा होऊ शकते आणि दृष्टी कायमची जाऊ शकते.

ससून सर्वोपचार रुग्णालयातील नेत्ररोगतज्ज्ञ डॉ. सतीश शितोळे यांनी या हंगामात डोळ्यांचा त्रास वाढण्याची तीन कारणे सांगितली. बांधकामे आणि वाहतुकीमुळे पुण्यात आधीच धुळीचे प्रदूषण आहे, त्यामुळे जळजळ आणि कोरडेपणा होतो. विशेषतः आयटी क्षेत्रात काम करणारे लोक जास्त वेळ स्क्रीनसमोर असतात, त्यामुळे डोळे आणखी कोरडे होतात. तिसरे म्हणजे हिवाळ्यात डोळ्यांची अॅलर्जी वाढते आणि फटाक्यांचा धूर त्यात भर घालतो, असे ते म्हणाले.

पुण्यातील एका रुग्णालयातील नेत्ररोग विभागाचे सहयोगी संचालक डॉ. रितेश काकराणिया यांच्या म्हणण्यानुसार, फटाक्यांमधून ठिणग्या, गरम कचरा आणि बारीक कण बाहेर पडतात. त्यामुळे जळजळ, लालसरपणा आणि पाणी येऊ शकते. गंभीर प्रकरणांत डोळ्याच्या पृष्ठभागावर ओरखडे, रासायनिक भाजणे, आघातजन्य मोतीबिंदू आणि रेटिनाचे नुकसानही होऊ शकते, असे ते म्हणाले.

धोका फटाके वाजवणाऱ्यांपुरताच नाही, असे डॉ. काकराणिया यांनी सांगितले. जवळ उभे राहून आतषबाजी पाहणारेही अनपेक्षित स्फोटाने किंवा उडणाऱ्या कचऱ्याने जखमी होऊ शकतात. मुले आणि ज्येष्ठ नागरिकांची जास्त काळजी घ्यायला हवी, असेही त्यांनी म्हटले. डोळ्याला इजा झाली तर ते चोळू नये, त्यात अडकलेला कण काढण्याचा प्रयत्न करू नये आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घरगुती उपाय किंवा ड्रॉप्स घालू नयेत, असे ते म्हणाले. इजा किरकोळ वाटली तरी नेत्ररोगतज्ज्ञांकडून लगेच तपासून घ्यावी, कारण उशीर झाला तर दृष्टीला धोका होऊ शकतो, असे त्यांनी सांगितले.

प्राण्यांसाठी दिवाळी आनंदाचा सण नसतो. कुत्र्यांचे ऐकणे अतिशय संवेदनशील असते, त्यामुळे अचानक होणाऱ्या मोठ्या आवाजाने ते घाबरतात. पाळीव प्राणी थरथर कापतात, धापा टाकतात, फर्निचरखाली लपतात, ओरडतात आणि खाणे सोडतात.

पुण्यातील पशुवैद्य डॉ. मिलिंद हातेकर यांनी सांगितले की, पाळीव प्राण्यांना पूर्ववत दिनक्रमावर यायला अनेक दिवस लागू शकतात. दिवाळीच्या सुमारे महिनाभर आधीपासून शांत करणारे उपाय सुरू करण्याचा सल्ला आम्ही मालकांना देतो, असे ते म्हणाले. बाहेरच्या आवाजामुळे खाण्याच्या वेळाही बिघडतात आणि अनेक जण रात्री उशिरा, परिसर शांत झाल्यावर खातात, असेही त्यांनी सांगितले. प्राण्याला लपण्यासाठी ओळखीचा सुरक्षित कोपरा द्यावा, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

पिंपळे निलख येथे पेट क्लिनिक चालवणारे डॉ. प्रितेश विधाते यांच्या म्हणण्यानुसार, तीव्र चिंता असलेल्या प्राण्यांसाठी दिवाळी विशेष कठीण असते. फटाक्यांच्या सर्वाधिक आवाजाच्या वेळी ओळखीचे आणि आरामदायी वातावरण, खेळणी आणि कानात बोळे यांचाही त्यांनी उल्लेख केला.

भटक्या प्राण्यांना आडोशाला जायला घर नसते. अनेक कुत्री रस्त्यावर धावतात किंवा उभ्या वाहनांखाली लपतात, त्यामुळे अपघाताचा धोका वाढतो. Sahas Animal Shelter, पुणे च्या संस्थापक आणि अध्यक्ष गीतांजली ताऊर यांनी सांगितले की, पर्यावरणपूरक फटाके वापरले, जागृती केली आणि फटाके वाजवण्यापूर्वी आसपास भटके प्राणी आहेत का ते पाहिले तर परिणाम कमी करता येईल.

पाळीव प्राण्यांचे मालक ज्योती उप्पल यांनी सांगितले की, त्यांचे प्राणी घाबरतात आणि सोफ्याखाली लपतात. त्या त्यांच्यासाठी ब्लँकेट आणि खेळण्यांनी सुरक्षित जागा करतात. दिशा गोस्वामी यांच्या म्हणण्यानुसार, त्यांचा कुत्रा दिवाळीच्या आठवडाभर आधीपासूनच घाबरू लागतो.

पुणे महानगरपालिकेच्या पशुवैद्यकीय विभागानेही नागरिकांना प्राण्यांचे संरक्षण करण्याचे आवाहन केले आहे. मोठ्या आवाजाने कुत्री, मांजरे आणि इतर प्राणी घाबरून पळतात, जखमी होतात आणि त्यांना तीव्र ताण येतो, असा इशारा महापालिकेने दिला. विभागाच्या मुख्य पशुवैद्यकीय अधिकारी डॉ. सारिका भोसले-फुंदे म्हणाल्या की, अचानक होणाऱ्या मोठ्या आवाजाने प्राण्यांची झोप, खाण्याच्या सवयी आणि नैसर्गिक वागणूक बिघडते. वृद्ध, आजारी आणि लहान प्राण्यांना याचा जास्त त्रास होतो.

प्राण्यांना मारणे किंवा शेपटीला फटाके बांधणे अशा क्रूरतेविरुद्धही महापालिकेने इशारा दिला आहे. असे कृत्य प्राणी संरक्षण कायदे आणि भारतीय न्याय संहितेच्या संबंधित तरतुदींनुसार शिक्षापात्र आहे. प्राण्यांजवळ फटाके वाजवू नयेत आणि पाळीव व भटके प्राणी गोंगाटाच्या ठिकाणांपासून दूर ठेवावेत, असे आवाहन महापालिकेने रहिवाशांना केले आहे.