मानसिक आरोग्याची जबाबदारी सर्वांची; सुरुवात रोजच्या सहानुभूतीतून

पुणे, 31 ऑक्टोबर 2026: ऑक्टोबर हा महिना मानसिक आरोग्य जागरूकता महिना मानला जातो. तो आता संपला आहे, पण मानसिक आरोग्याबद्दलची चर्चा एका महिन्यापुरती, एका मोहिमेपुरती किंवा एका जागरूकता दिनापुरती मर्यादित राहू नये, असे गायत्री क्षीरसागर यांनी मांडले आहे. लक्ष, सहानुभूती आणि कृती वर्षभर हवी, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

क्षीरसागर यांच्या म्हणण्यानुसार, मानसिक स्वास्थ्य फक्त आपल्याला कसे वाटते यावर ठरत नाही. आपण ज्या वातावरणात मोठे होतो, जी नाती जोडतो आणि लोक आपल्याशी कसे वागतात, याचाही त्यावर परिणाम होतो.

त्यांनी काही उदाहरणे दिली आहेत. बुलिंगचा सामना करणारे मूल, मित्रमैत्रिणींच्या दबावाशी झुंजणारा किशोरवयीन, जबाबदाऱ्यांचा समतोल सांभाळणारे पालक, संस्थेच्या अपेक्षा सांभाळणारे शिक्षक आणि कामाच्या ठिकाणच्या राजकारणातून वाट काढणारा नोकरदार. या प्रत्येकासमोरची आव्हाने वेगळी आहेत, पण गरज एकच आहे: आपले ऐकले जावे, आपला आदर व्हावा आणि आपल्याला किंमत मिळावी.

सहानुभूतीबद्दलची त्यांची समज काही वर्षांपूर्वीच्या एका अनुभवातून घडली, असे त्या सांगतात. त्यावेळी लीला पूनावाला फाउंडेशन - इंडिया तर्फे त्यांची #Peace_Ambassador म्हणून निवड झाली होती. युनायटेड किंगडममधील ASHA Centre येथे नेतृत्व आणि शाश्वतता (sustainability) या विषयांवरील प्रशिक्षणादरम्यान वेगवेगळ्या देशांतील प्रौढांशी बोलण्याची संधी त्यांना मिळाली. त्यात #conflicts आणि #war मुळे ज्यांच्या आयुष्यावर परिणाम झाला होता, अशा लोकांचाही समावेश होता.

त्या संवादांतून त्यांना असे जाणवले की सहानुभूती म्हणजे एखाद्याबद्दल फक्त वाईट वाटणे नव्हे. आपल्या स्वतःच्या अनुभवांपेक्षा वेगळे अनुभव समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे सहानुभूती.

क्षीरसागर या एक आई आहेत आणि विज्ञान संवाद, शिक्षण, कार्यक्रम व्यवस्थापन आणि भागीदारी या क्षेत्रांत त्यांना 12 वर्षांहून अधिक अनुभव आहे. आपल्या सभोवतालचे वातावरण भावनिक स्वास्थ्यावर किती खोलवर परिणाम करते, याचा त्या वारंवार विचार करतात. जबाबदारी (#accountability) आणि सहानुभूती (#empathy) एकत्र नांदायला हव्यात, असा त्यांचा ठाम विश्वास आहे.

शाळा, कामाची ठिकाणे आणि इतर संस्थांमध्ये अशी वातावरणे हवीत जिथे लोक मोकळेपणाने व्यक्त होऊ शकतील, आदराने मतभेद मांडू शकतील, त्यांच्या कामाची दखल घेतली जाईल आणि निराश न होता ते पुढे जाऊ शकतील, असे त्या म्हणतात.

संस्थांमध्ये जसे #POSH धोरण आणि अंतर्गत समित्या असतात, तसेच मानसिक स्वास्थ्यालाही गांभीर्याने लक्ष मिळायला नको का, असा प्रश्न त्या विचारतात. त्यासाठी ठोस आधार व्यवस्था, व्यावसायिक मार्गदर्शन मिळण्याची सोय आणि तशी संस्कृती असायला हवी, असे त्यांना वाटते.

इतक्या वर्षांत त्यांना हे उमगले की पदे आणि परिस्थिती बदलू शकतात, पण आपण लोकांना कसे वाटायला लावतो आणि कोणत्या संधी निर्माण करतो, त्याचा परिणाम दीर्घकाळ टिकतो. उत्तम नेते फक्त यशस्वी कार्यक्रम किंवा संस्था उभ्या करत नाहीत, तर माणसे, आत्मविश्वास आणि संधी घडवतात, असेही त्या नमूद करतात.

शेवटी त्यांनी वाचकांसमोर प्रश्न ठेवला आहे: तुमच्यासाठी सहानुभूती म्हणजे काय? आणि आपल्या शाळा, कुटुंबे आणि कामाच्या ठिकाणी ती अधिक अर्थपूर्णपणे कशी आचरणात आणता येईल? प्रत्येक महिना आपल्याला सहानुभूती आचरणात आणण्याची आठवण करून देवो, असे त्या म्हणतात.

(गायत्री क्षीरसागर या विज्ञान शिक्षण आणि आउटरीच क्षेत्रातील व्यावसायिक आहेत. STEM शिक्षण, विज्ञान संवाद आणि क्षमता बांधणी यात त्यांना 12 वर्षांहून अधिक अनुभव आहे. विशेषतः वंचित आणि ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी विज्ञान शिक्षण अधिक सोपे आणि रंजक करण्यासाठी त्यांनी विस्तृत काम केले आहे. STEM उपक्रमांची रचना व अंमलबजावणी, व्यावसायिक विकास कार्यक्रमांतून शिक्षकांची क्षमता वाढवणे आणि प्रयोगाधारित व चौकशीआधारित शिक्षणातून मुलांना विज्ञान शोधण्याच्या संधी निर्माण करणे, यावर त्यांचे काम केंद्रित आहे.)