नवरसापासून इमोशन एआयपर्यंत: एल. सी. सिंग यांचा भावना समजून घेण्याचा प्रयत्न

पुणे, 30 ऑक्टोबर 2026: अनेक दशके एंटरप्राइझ टेक्नॉलॉजीत काम केल्यानंतर निहिलेंटचे संस्थापक आणि कार्यकारी अध्यक्ष एल. सी. सिंग आता भावनिक जाणिवेकडे वळले आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, भारतीय सौंदर्यविचार आणि माणसाचा अनुभव घडवणाऱ्या गोष्टींबद्दलची त्यांची जुनी आवड, या तिन्हींचा मेळ त्यांनी घातला आहे.

आपल्या भोवतालचे जग मोजण्याचे अधिकाधिक प्रगत मार्ग तंत्रज्ञानाने माणसाला दिले आहेत. सिंग यांना हीच नजर आतल्या बाजूला वळवायची आहे. nSEPIA या अॅपच्या खासगी बीटाची ओळख करून देताना त्यांनी लिहिले, "Technology has measured almost everything around us, but very little within us. nSEPIA is a step toward changing that." लोकांना आपल्या भावनिक अवस्था ओळखण्यात आणि त्यावर विचार करण्यात मदत करण्यासाठी एआय वापरणे, हे त्यांच्या नव्या प्रयत्नामागचे उद्दिष्ट आहे.

निहिलेंट लिमिटेडचे संस्थापक आणि कार्यकारी अध्यक्ष असलेल्या सिंग यांचे लेखनही माणूस स्वतःला कसा समजून घेतो, याच विषयाभोवती फिरते. कंपनीचे इमोशन-अॅनालिसिस प्लॅटफॉर्म Emoscape आणि ग्राहकांसाठीचे इमोशनल-वेलनेस अॅप nSEPIA हा प्रश्न एआयच्या मार्गाने हाताळतात. त्यांची Things We Don't See आणि The Collapse of Illusions ही पुस्तके वैयक्तिक इतिहास आणि तात्त्विक चिंतनातून त्याच प्रश्नाकडे जातात.

सिंग यांच्या प्रवासाची सुरुवात गंगेच्या मैदानातील भटौली या गावातून होते. The Collapse of Illusions च्या उगमाबद्दल प्रसिद्ध झालेल्या एका चिंतनात त्यांनी आठवले आहे की लहानपणी तारे पाहताना त्यांना अस्तित्वाबद्दलचे प्रश्न पडले. देश, कामाच्या भूमिका, यश आणि हानी बदलत गेली, तरी ते प्रश्न त्यांच्यासोबत राहिले.

त्यांनी बनारस हिंदू युनिव्हर्सिटीच्या इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीतून 1970 मध्ये पदवी घेतली. कंपनीच्या नोंदींनुसार त्यांची पार्श्वभूमी केमिकल इंजिनीअरिंगची असून त्यांनी हार्वर्ड बिझनेस स्कूलचा अॅडव्हान्स्ड मॅनेजमेंट प्रोग्रामही पूर्ण केला आहे.

संगणक क्षेत्र हाच त्यांच्या व्यावसायिक कारकिर्दीचा पाया ठरला. टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेसमध्ये त्यांनी 17 वर्षे काम केले आणि 1998 मध्ये सीनियर व्हाइस-प्रेसिडेंट म्हणून तिथून बाहेर पडले. कंपनीचा सॉफ्टवेअर-प्रॉडक्ट्स व्यवसाय उभा करण्यात आणि तिचे आंतरराष्ट्रीय कामकाज वाढवण्यात त्यांचा वाटा असल्याचे त्या काळातील वृत्तांत सांगतात.

त्यानंतर ते इंटरनॅशनल कॉम्प्युटर्स इंडिया लिमिटेडचे अध्यक्ष आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी झाले. या कंपनीचे नाव 1999 मध्ये झेनसार टेक्नॉलॉजीज असे झाले. तिचे जागतिक कामकाज सांभाळल्यानंतर त्यांनी 2000 मध्ये निहिलेंटची स्थापना केली. 2019 च्या एका मुलाखतीत त्यांनी TCS मधील वर्षे म्हणजे ऑपरेशन्स, मार्केटिंग, कॉर्पोरेट कम्युनिकेशन्स आणि नव्या बाजारपेठांमध्ये उद्योजकीय दृष्टीने काम करण्याची संधी होती, असे सांगितले. डिझाइन थिंकिंगच्या मदतीने तंत्रज्ञान उद्योगाला वेगळे योगदान द्यावे, म्हणून निहिलेंट सुरू केल्याचे त्यांनी म्हटले.

निहिलेंटने 14 एप्रिल 2025 रोजी Emoscape जाहीर केले. हे नवरसावर आधारित एआय इंजिन आहे. नवरस ही भारतीय सादरीकरण-सिद्धांत आणि नाट्यशास्त्राशी जोडलेली नऊ रसांची परंपरा आहे. आरोग्यसेवा, शिक्षण, क्रीडा, मार्केटिंग आणि कामाच्या ठिकाणचे स्वास्थ्य अशा व्यावसायिक क्षेत्रांसाठी कंपनीने ते मांडले आहे. घोषणेच्या वेळी सिंग म्हणाले, "At Nihilent, we have always believed that technology should serve a higher human purpose."

Emoscape च्या तांत्रिक वर्णनानुसार हे प्लॅटफॉर्म चेहरा, डोके आणि वरच्या शरीरातील बारीक हालचालींचा अभ्यास करते. त्यात फेशियल-लँडमार्क डायनॅमिक्स, डोळ्यांच्या भागातील संकेत आणि डोक्याची हालचाल यांचा समावेश आहे. वेबकॅमवरील संवादातून कंपनी ज्याला भावनिक अवस्थेचे मूल्यांकन म्हणते, ते तयार होते. कॅमेरा हालचाल टिपतो आणि प्रणाली आपल्या मॉडेल्सद्वारे त्या निरीक्षणांचा अर्थ लावते.

मे 2026 मध्ये निहिलेंटने जाहीर केले की तिच्या इमोशन-डिटेक्शन फ्रेमवर्कला साउथ आफ्रिकन पेटंट ऑफिसकडून पेटंट मिळाले आहे. नवरस तत्त्वे, क्लिनिकल निरीक्षणे आणि स्वतःचे एआय व मशीन-लर्निंग मॉडेल्स यांचा मेळ या फ्रेमवर्कमध्ये असल्याचे कंपनीने सांगितले. पेटंटच्या घोषणेत सिंग म्हणाले, "Emotion sits deeper than expression, it shapes how we perceive, decide, and act."

Emoscape व्यावसायिक आणि संस्थात्मक वापरासाठी असले, तरी nSEPIA हे तंत्रज्ञान वैयक्तिक अॅपमध्ये घेऊन जाते. निहिलेंटने 27 ऑगस्ट 2026 रोजी त्याचे जागतिक लाँच जाहीर केले. वापरकर्ता आपली भावनिक अवस्था तपासतो, सुचवलेली अॅक्टिव्हिटी करतो आणि नंतर झालेल्या बदलावर विचार करतो, असे चक्र कंपनीने सांगितले. अॅपच्या वेबसाइटनुसार 30 सेकंदांचा स्कॅन असून त्याचे मूल्यांकन ORB नावाच्या दृश्य रूपात दिसते. सोबत भावनिक निरीक्षणे आणि भावनिक समतोल दाखवण्यासाठी "Emometer" असतो. ही उत्पादनाच्या क्षमतांची कंपनीने केलेली वर्णने आहेत, अचूकतेबद्दलचे स्वतंत्र निष्कर्ष नव्हेत.

शिफारशींमध्ये संगीत, ध्यान, ब्रेथवर्क आणि योगा यांचा समावेश आहे. संगीतात भारतीय शास्त्रीय राग, पाश्चात्य सिंफनी आणि खास तयार केलेल्या रचना आहेत. गोपनीयतेसाठी भावनिक मूल्यांकन वापरकर्त्याच्या स्वतःच्या डिव्हाइसवरच प्रोसेस होते, असे निहिलेंट सांगते. लाँचच्या वेळी सिंग म्हणाले, "Technology, in this sense, is not replacing human understanding; it is helping us become more aware of ourselves."

ऑगस्ट 2026 मधील घोषणेनुसार फिटनेस ब्रँड Urbounce ने आपल्या सदस्यांच्या प्रवासात Emoscape सामील केले असून पुण्यातील अनेक केंद्रांमध्ये ते सुरू होणार आहे. शारीरिक फिटनेसच्या मोजमापांसोबत भावनिक अवस्थेचाही विचार करणे, हे त्यामागचे सांगितलेले उद्दिष्ट आहे. सप्टेंबर 2026 च्या मुलाखतीत Emoscape चे बिझनेस डायरेक्टर संदीप पेंडुरकर यांनी मोठे क्लिनिकल अभ्यास, अधिक वैविध्यपूर्ण रुग्णगट आणि दीर्घकालीन संशोधन यांच्या योजना सांगितल्या.

या क्षेत्रात चेहऱ्यावरील हालचाली आणि आतला अनुभव यांचा संबंध अजूनही वादाचा विषय आहे. मानसशास्त्रज्ञ लिसा फेल्डमन बॅरेट यांच्या नेतृत्वाखालील 2019 च्या एका मोठ्या आढाव्यात आढळले की चेहऱ्यावरील हालचाली परिस्थिती, व्यक्ती आणि संस्कृतीनुसार बऱ्याच बदलतात. काही हालचाली विशिष्ट भावनांसोबत योगायोगापेक्षा जास्त वेळा होतात, पण त्या भावनिक अवस्थेचे निश्चित निदर्शक ठरण्याइतक्या विश्वासार्ह आणि विशिष्ट नाहीत, असा निष्कर्ष त्या आढाव्याने काढला. इतर संशोधकांनी भावनांच्या अभिव्यक्तीच्या व्यापक ओळखीला पाठिंबा देणारे पुरावे मांडले आहेत. निहिलेंटच्या मे महिन्यातील घोषणेत एका व्हॅलिडेशन मॅन्युस्क्रिप्टचा उल्लेख होता, जे तेव्हा परीक्षणाखाली होते.

25 मार्च 2026 रोजी मुंबईत प्रकाशित झालेले Things We Don't See हे आत्मचरित्र अनिश्चितता, नातेसंबंध, अपयश आणि अर्थाचा शोध यांनी घडलेल्या आयुष्याचा वेध घेते. प्रकाशनाच्या वेळी सिंग म्हणाले, "I did not write this book simply to recount my journey. I wrote it to understand it better." The Collapse of Illusions हे पुस्तक ओळख, भीती, स्मृती, आपलेपणा आणि निश्चिततेची ओढ यांचा शोध घेते. त्यात EchoTime आणि EchoSpace या संकल्पना आहेत. सिंग यांच्या वेबसाइटनुसार EchoTime म्हणजे अनुभवाच्या भावनिक कालावधीकडे पाहण्याची पद्धत आहे, क्लिनिकल मोजमाप नव्हे.