कोरेगाव पार्कमध्ये झाडांचे वय कागदावर कमी दाखवल्याचा आरोप, पुनर्रोपण केलेली ४५ झाडे मेली

हिरवाईसाठी आणि थंड हवेसाठी ओळखला जाणारा कोरेगाव पार्कचा परिसर आता आपली ओळख झपाट्याने गमावत आहे, असा आरोप होत आहे. पुण्याचे फुफ्फुस मानल्या जाणाऱ्या या भागात पुणे महापालिकेने विकासकामांसाठी राबवलेली झाडांच्या पुनर्रोपणाची मोहीम फसली आणि जुनी झाडे गमावली गेली, असे स्थानिक पर्यावरण कार्यकर्ते सांगतात.

प्रत्यक्ष पाहणी करणाऱ्या कार्यकर्त्यांच्या म्हणण्यानुसार, सुमारे १८ महिन्यांपूर्वी कोरेगाव पार्क अॅनेक्समध्ये रस्ता रुंदीकरणाच्या मोठ्या कामात महापालिकेने १०९ झाडांचे सुरक्षित पुनर्रोपण केल्याचा दावा केला होता. त्यातली किमान ४५ झाडे पूर्णपणे वाळून मेली आहेत. आणखी धक्कादायक म्हणजे, काही अनेक दशकांपूर्वीची झाडे नवीन जागी हलवलीच गेली नाहीत. त्यांची मुळे तोडली गेली आणि बुंधे होते तिथेच उभे ठेवले गेले, म्हणजे ती आपोआप मरतील.

महाराष्ट्रात ५० वर्षे किंवा त्याहून जास्त वय असलेल्या झाडांना वृक्ष कायद्यांतर्गत "हेरिटेज वृक्ष" म्हणून विशेष संरक्षण मिळते. अशी झाडे तोडायची किंवा हलवायची असतील तर कडक परवानग्या लागतात, आर्थिक दंड जास्त असतो आणि भरपाई म्हणून नवीन झाडे लावणे बंधनकारक असते. हे अडथळे टाळण्यासाठी महापालिकेचे अधिकारी वृक्षगणनेत आणि प्रकल्पाच्या कागदपत्रांत फेरफार करतात, असा पर्यावरण कार्यकर्त्यांचा आरोप आहे.

कोरेगाव पार्कमधले सर्वात ठळक उदाहरण म्हणजे रबराची दोन मोठी, ओळखीची झाडे. महापालिकेच्या अधिकृत नोंदीत त्यांचे वय फक्त २० ते २२ वर्षे दाखवले गेले. मात्र अनेक वर्षांपासून तिथे राहणारे रहिवासी आणि वनस्पतीशास्त्राची आवड असलेले लोक सांगतात की ही झाडे अर्ध्या शतकाहून अधिक काळ तिथे उभी होती. एका पर्यावरण संशोधकाने सांगितले, "कागदावर झाडाचे वय ५० वरून २० वर आणून महापालिकेने त्यांचा हेरिटेज दर्जाच काढून घेतला. त्यामुळे कमी देखरेखीत आणि जवळजवळ कोणतीही जबाबदारी न घेता झाडे तोडण्याचे आदेश पटकन काढता आले."

या प्रकरणाची सुरुवात एप्रिल २०२५ मध्ये झाली, जेव्हा महापालिकेने कोरेगाव पार्कमधील एका प्रसिद्ध फार्म आणि एका पंचतारांकित हॉटेलमधल्या रस्त्याच्या रुंदीकरणाचे काम हाती घेतले. या कामाच्या आड येणारी एकूण १९३ झाडे सुरुवातीला निश्चित करण्यात आली. आढावा घेतल्यानंतर महापालिकेच्या वृक्ष प्राधिकरणाने १०८ झाडे पूर्णपणे तोडण्याची आणि ८५ झाडे शास्त्रीय पद्धतीने पुनर्रोपित करण्याची परवानगी दिली.

स्थानिक रहिवासी आणि पर्यावरणप्रेमींच्या म्हणण्यानुसार, तोडलेल्या झाडांचे वय आणि पर्यावरणीय मोल कमी दाखवण्यासाठी महापालिका यंत्रणेने पद्धतशीर झाकपाक केली. मेलेल्या झाडांमध्ये रबराची ती दोन जुनी झाडेही आहेत. प्रकल्प सुरू होण्यापूर्वी ती किमान ५० वर्षांची होती आणि त्यांचा पसारा पूर्ण वाढलेला होता, असे जुने रहिवासी ठामपणे सांगतात. वय आणि आकार कमी दाखवल्यामुळे जनतेचा रोष कमी झाला आणि भरपाईचे उपायही कमी करावे लागले, असा कार्यकर्त्यांचा दावा आहे.

साधू वासवानी चौकात राहणारे बाजीराव शिंदे यांनी महापालिकेच्या निष्काळजीपणावर संताप व्यक्त केला. ते म्हणाले, "पुनर्रोपणाच्या नावाखाली मोठ्या फांद्या आणि दाट पसारा छाटून पूर्ण वाढलेल्या झाडांचे नुसते बुंधे ठेवले गेले. एका प्रसिद्ध मॉल, उंच इमारती आणि एका मोठ्या वित्तीय कंपनीच्या कार्यालयांजवळ अनेक झाडांचे मुळांचे गोळे तयार केले, पण ती झाडे कुठेही नेली गेली नाहीत. ती तिथेच मातीत उभी ठेवली आणि वाळून मरू दिली." एका मोठ्या व्यावसायिक इमारतीजवळ फक्त पाच ते सहा झाडे काही मीटर दूर हलवली गेली, आणि आज त्यातल्या एक-दोन झाडांतच जीव दिसतो, असेही शिंदे यांनी सांगितले.

झाडे तोडल्याबद्दलचा रोष आता फक्त कोरेगाव पार्कपुरता राहिलेला नाही. कोथरूड, भोसलेनगर आणि सोमवार पेठेतील नागरिकांनीही रस्ते आणि इतर प्रकल्पांसाठी होणाऱ्या वृक्षतोडीला जोरदार विरोध केला आहे. मंजुरी मिळवण्यासाठी महापालिका पुनर्रोपणाची खोटी आश्वासने देते आणि झाडे उपटल्यानंतर पाठपुरावा किंवा काळजी अजिबात घेतली जात नाही, असा नागरिकांचा आरोप आहे. स्थानिक रहिवासी मनोज राव म्हणाले की, उपटलेली झाडे जगतात की नाही हे पाहणारी कोणतीही यंत्रणा महापालिकेकडे नाही. "पुनर्रोपण हे आता झाडे तोडण्यासाठी आणि त्यांच्या जगण्याची जबाबदारी न घेण्यासाठी सोपे कायदेशीर कारण झाले आहे," असे ते म्हणाले.

महापालिकेच्या एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने नाव न सांगण्याच्या अटीवर बाजू मांडली. गरजेपेक्षा जास्त झाडे वाचवण्यासाठी आम्ही प्रयत्न केले, असा त्यांचा दावा आहे. "मिळालेल्या परवानगीपेक्षा आम्ही जास्त काळजी घेतली. परवानगी असलेली सर्व १०८ झाडे तोडण्याऐवजी आम्ही फक्त ३८ तोडली आणि पूर्ण तोडणीसाठी ठरलेल्या काही झाडांसह १०९ झाडांचे पुनर्रोपण करण्याचा प्रयत्न केला. मात्र पुनर्रोपित १०९ पैकी किमान ४५ झाडे मेली आहेत," असे या अधिकाऱ्याने सांगितले.

जवळजवळ निम्मी झाडे का मेली, असे विचारल्यावर या अधिकाऱ्याने नैसर्गिक कारणांकडे बोट दाखवले. "शास्त्रीय पद्धती वापरल्या तरी पुनर्रोपणाचा यशाचा दर कधीच शंभर टक्के नसतो. नियमित पाणी दिले गेले, पण मुळांच्या रचनेतील फरक आणि पर्यावरणीय कारणांमुळे काही झाडे नव्या जागी रुजू शकली नाहीत आणि वाढली नाहीत," असे ते म्हणाले.

पुण्याची हिरवाई वेगाने कमी होत असल्याने नागरिक आणि पर्यावरण संघटना आता गेल्या तीन वर्षांत महापालिकेने केलेल्या सर्व वृक्ष पुनर्रोपण प्रकल्पांचे स्वतंत्र लेखापरीक्षण करण्याची मागणी करण्याच्या तयारीत आहेत. कोथरूडचे रहिवासी राम सिन्हा म्हणाले, "महापालिका अत्यंत वाईट परिस्थितीत आणि योग्य कौशल्याशिवाय पुनर्रोपण करते, आणि त्यामुळे शेवटी ही झाडे मरतात." स्थानिक रहिवासी मनोज जयस्वाल यांनी म्हटले, "शहरात विकासकामे करताना महापालिकेने सध्याची हिरवाई टिकवण्याला आणि आपल्या पर्यावरणाच्या रक्षणाला प्राधान्य दिले पाहिजे."