खराडीतील व्हिक्टोरियस किड्स एज्युकेअर्स: आयबी आणि वेदांताची सांगड घालणारी शाळा

पुण्यातील आंतरराष्ट्रीय शाळांमध्ये खराडीतील व्हिक्टोरियस किड्स एज्युकेअर्स (VKE) ची वेगळी ओळख आहे. ही शाळा इंटरनॅशनल बॅकलॉरिएट (आयबी) चौकटीवर आधारित आहे, पण त्यात ती वेदांत तत्त्वज्ञानातील कल्पनाही जाणीवपूर्वक मिसळते. मुलांनी फक्त गुण मिळवणे एवढेच नाही, तर ती जिज्ञासू, स्वतंत्र, विचारशील व्हावीत आणि स्वतःची क्षमता स्वतः शोधू शकावीत, असे शाळेचे सांगितलेले उद्दिष्ट आहे. म्हणूनच पालकांसमोरचा प्रश्न शाळेत आयबी आहे का एवढाच नसतो. आयबी शिक्षण, भारतीय तत्त्वचिंतन, विद्यार्थ्यांना मिळणारे स्वातंत्र्य, चौकस शिक्षण आणि सर्वांगीण विकास ही शाळेची खास सांगड आपल्या मुलाला जुळते का, हा खरा प्रश्न आहे. पुणे मिररच्या स्कूल इंटेलिजन्स प्रोफाइलमध्ये शाळा याच दृष्टीने तपासली आहे.

शाळेची ओळख अशी: नाव व्हिक्टोरियस किड्स एज्युकेअर्स, संक्षिप्त VKE. पत्ता सर्व्हे नं. 53, 54 आणि 58, हिस्सा 2/1A, फाउंटन रोड, पुणे-नगर रोडजवळ, खराडी, पुणे 411014. ही खासगी, मुले-मुली एकत्र शिकणारी डे स्कूल आहे आणि शिक्षणाचे माध्यम इंग्रजी आहे. शाळेची स्थापना 6 जानेवारी 1997 रोजी झाली, तर 8 सप्टेंबर 2008 पासून ती आयबी वर्ल्ड स्कूल आहे. आयबी शाळा कोड 002846 असून सध्याचे हेड ऑफ स्कूल रेनीश देवसिया आहेत. आयबीच्या अधिकृत डिरेक्टरीत शाळा खासगी, सहशिक्षणाची डे स्कूल म्हणून नोंदलेली असून तिचा आयबी दर्जा त्यात निश्चित झाला आहे. शाळेच्या स्वतःच्या इतिहासानुसार ती 1997 मध्ये कोरेगाव पार्कमध्ये सुरू झाली, नंतर मोठ्या जागेत गेली आणि मग आत्ताचा खराडी कॅम्पस उभा राहिला.

शाळेत पारंपरिक शाळेच्या वयाआधीपासूनच शिक्षणाचा मार्ग सुरू होतो. अर्ली इयर्स फाउंडेशन प्रोग्राम 6 आठवड्यांपासून 3 वर्षांपर्यंत, आयबी प्रायमरी इयर्स प्रोग्राम (PYP) साधारण 3 ते 11 वर्षे, मिडल इयर्स प्रोग्राम (MYP) साधारण 11 ते 16 वर्षे आणि डिप्लोमा प्रोग्राम (DP) साधारण 16 ते 18 वर्षे असा हा क्रम आहे. म्हणजे बालपणापासून बारावीपर्यंत एकाच चौकटीत शिक्षण मिळते. आयबी डिरेक्टरीत PYP, MYP आणि DP ची मान्यता नोंदलेली आहे. वेगवेगळ्या टप्प्यांवर शिक्षणपद्धती बदलायची नसलेल्या पालकांना हे सातत्य आवडू शकते.

शाळेचे तत्त्वज्ञान पाश्चात्त्य शैक्षणिक विज्ञान आणि वेदांत विचार यांची सांगड घालते. शिकणारे विद्यार्थी चौकस, ज्ञानी, काळजी घेणारे, जागतिक विचारांचे, विविधतेचा आदर करणारे आणि प्रत्यक्ष आयुष्यातील प्रश्न सोडवू शकणारे असावेत, असे शाळेचे ध्येय आहे. शाळा आपले तत्त्वज्ञान "7 Fs" या सात तत्त्वांतून मांडते: Fun, Freedom, Flexibility, Fearlessness, Fortitude, Focus आणि Fly. शिकण्याच्या प्रत्येक पैलूवर नियंत्रण ठेवण्याऐवजी मुलांना स्वतःचे निर्णय घेण्याची संधी देण्यावर शाळेचा बराच भर आहे. आयबी अभ्यासक्रम वर चढवलेली नेहमीची शाळा म्हणून VKE स्वतःला मांडत नाही; आयबी चौकट आणि वेदांत तत्त्वज्ञान एकत्र चालावे, यावर तिची ओळख उभी आहे.

अर्ली इयर्स प्रोग्राममध्ये मूल सहा आठवड्यांचे असल्यापासून प्रवेश घेता येतो, असे शाळा सांगते. हॉवर्ड गार्डनर, लोरिस मालागुझी, ग्लेन डोमन आणि मारिया माँटेसरी यांच्याकडून प्रेरणा घेतल्याचे शाळा म्हणते. लहान वयात औपचारिक अभ्यास सुरू करण्याऐवजी खेळ, अनेक इंद्रियांचे अनुभव, शोध आणि विकास यावर भर दिला जातो. शाळा "अभिमन्यू संकल्पना" देखील मांडते, जी तिचे शैक्षणिक तत्त्वज्ञान जन्मपूर्व विकासापर्यंत नेते. ही शाळेची स्वतःची संकल्पना असल्यामुळे ती शाळेने सांगितलेला शैक्षणिक विचार म्हणून समजावी, स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेले शैक्षणिक मानक म्हणून नव्हे. लहान मुलांच्या पालकांनी हा कार्यक्रम खेळ, भाषा विकास, संवेदना अनुभव, हालचाली, सामाजिक विकास, सुरुवातीची संख्याज्ञान, स्वावलंबन आणि भावनिक विकास यात प्रत्यक्षात कसा उतरतो, हे विचारावे.

PYP हा VKE च्या औपचारिक आयबी शिक्षणाचा पाया आहे. शिकणे चौकस, संकल्पनाधिष्ठित आणि सहकार्यावर आधारित आहे, असे शाळा सांगते. जॉन हॅटी यांच्या व्हिजिबल लर्निंग संशोधनाचा आधार घेतल्याचेही शाळा म्हणते. पालकांनी फक्त तत्त्वज्ञानावरून न ठरवता विद्यार्थ्यांच्या कामाची प्रत्यक्ष उदाहरणे दाखवण्यास सांगावे, उदाहरणार्थ चौकशी युनिट्स, पोर्टफोलिओ, प्रकल्प, चिंतन, प्रदर्शने, सादरीकरणे आणि विविध विषयांना जोडणारे उपक्रम.

MYP मध्ये भाषा आणि साहित्य, भाषा संपादन, गणित, व्यक्ती आणि समाज, विज्ञान, शारीरिक आणि आरोग्य शिक्षण, दृश्यकला, डिझाइन, नाटक, संगीत आणि नृत्य, कृती आणि सेवा तसेच आंतरविद्याशाखीय युनिट्स आहेत. शाळा MYP भाषा रचनेत मराठीही शिकवते. शाळेच्या MYP हँडबुकनुसार प्रत्येक वर्षी किमान एक आंतरविद्याशाखीय युनिट विद्यार्थी मिळून आखतात आणि त्यात एकापेक्षा जास्त विषयांचे ज्ञान वापरून प्रत्यक्ष जगातील प्रश्न तपासले जातात किंवा काही तयार केले जाते. पालक विचारू शकतात: आठवी किंवा नववीच्या विद्यार्थ्याने केलेल्या आंतरविद्याशाखीय प्रकल्पाचे उदाहरण दाखवता का? माहितीपत्रकापेक्षा या उत्तरावरून शाळेची शिकण्याची संस्कृती जास्त कळेल.

डिप्लोमा प्रोग्राममध्ये भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र, डिझाइन टेक्नॉलॉजी, कॉम्प्युटर सायन्स, एन्व्हायर्नमेंटल सिस्टिम्स अँड सोसायटीज आणि स्पोर्ट्स, एक्सरसाइज अँड हेल्थ सायन्स हे विज्ञान विषय आहेत. गणितात अ‍ॅनालिसिस अँड अप्रोचेस आणि अ‍ॅप्लिकेशन्स अँड इंटरप्रिटेशन असे दोन पर्याय आहेत. कलांमध्ये दृश्यकला, थिएटर आणि संगीत आहे. याशिवाय बिझनेस मॅनेजमेंट, अर्थशास्त्र, मानसशास्त्र, ग्लोबल पॉलिटिक्स, भूगोल, इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि भाषाही आयबी यादीत आहेत. थिअरी ऑफ नॉलेज, क्रिएटिव्हिटी अ‍ॅक्टिव्हिटी सर्व्हिस आणि एक्स्टेंडेड एसे हे तीन आयबी कोअर घटक आहेत. विद्यार्थी सहा विषय निवडतात, साधारणपणे तीन हायर लेव्हलला आणि तीन स्टँडर्ड लेव्हलला.

तंत्रज्ञानाबाबत शाळेच्या कॅम्पस माहितीत आयसीटी सुविधा, डिजिटल वर्गखोल्या, डिजिटल टॅबलेट, संशोधन आणि शिक्षणासाठी एआय व तंत्रज्ञानाचा वापर आणि रोबोटिक्स सुविधा असा उल्लेख आहे. MYP दस्तऐवजात रोबोटिक्स लॅबचा स्पष्ट उल्लेख असून भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र, फूड टेक्नॉलॉजी आणि डिझाइन टेक्नॉलॉजीच्या प्रयोगशाळाही आहेत. मात्र टॅबलेट, रोबोटिक्स आणि एआय-आधारित शिक्षण असले म्हणजे मुलांना एआयचा ठरावीक अभ्यासक्रम मिळतोच असे नाही; एआय स्वतंत्र औपचारिक विषय म्हणून आहे का, हे इयत्तेनुसार तपासावे लागेल. रोबोटिक्स कोणत्या वयात सुरू होते, लॅब किती वेळा वापरली जाते, कोणत्या प्रोग्रामिंग भाषा शिकवतात, रोबोटिक्स सक्तीचे की ऐच्छिक, एआय कसे शिकवतात, हे पालकांनी विचारावे.

कला, खेळ आणि आरोग्य यांनाही शाळेत जागा आहे. दृश्यकला, संगीत, थिएटर, नृत्य, नाटक, वादविवाद आणि सादरीकरणे यांच्या सुविधा शाळा सांगते. क्रिकेट, बास्केटबॉल, फुटबॉल, थ्रो बॉल, खो-खो, व्हॉलीबॉल, बॅडमिंटन आणि पोहणे हे खेळ MYP माहितीत आहेत. कॅम्पसवर मैदानी खेळाची जागा, जलतरण तलाव, इनडोअर खेळ, योगा आणि हालचालींची जागा आणि लहान मुलांसाठी जिम्नॅस्टिक्स स्टुडिओ आहे. सर्व विद्यार्थ्यांसाठी उपलब्ध उपक्रम आणि विशेष प्रशिक्षण किंवा स्पर्धात्मक संघ यातला फरक पालकांनी समजून घ्यावा.

मानसिक आरोग्याबाबत शाळेची सार्वजनिक माहिती स्पष्ट आहे. केवळ समुपदेशन सेवा म्हणून नव्हे, तर शाळेच्या अनुभवातच कल्याण सामावलेले आहे, असे शाळा सांगते. माइंडफुलनेस, चिंतन, ताण हाताळण्याचे उपाय, भावनिक आधार, विद्यार्थ्याच्या अडचणीची लक्षणे ओळखण्याबाबत शिक्षकांची जागरूकता आणि अभ्यास, विश्रांती व खेळ यांचा समतोल या चौकटीत येतो. समुपदेशक-विद्यार्थी प्रमाण आणि मानसशास्त्रज्ञांची सध्याची नेमणूक यांची खातरजमा आवश्यक आहे आणि पालकांना शाळेने सध्याची रचना सांगावी.

विशेष शैक्षणिक गरजा असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी शाळेचे औपचारिक धोरण प्रकाशित आहे. कागदपत्रांच्या आधारे विशेष शैक्षणिक तरतुदी दिल्या जातात, असे त्यात म्हटले आहे. पालकांशी चर्चा, शिकण्यातील अडचणींची नोंद, शाळेचे मानसशास्त्रज्ञ आणि समुपदेशक यांचा सहभाग आणि वर्षभर शिक्षण सहाय्य अशी प्रक्रिया आहे. वर्गात किती एसईएन विद्यार्थी असावेत, यावर शाळेच्या सहाय्य क्षमतेनुसार मर्यादा आहे. तरीही सध्या किती शिक्षण सहाय्य तज्ज्ञ आहेत, किती विद्यार्थ्यांना मदत मिळते आणि वैयक्तिक शिक्षण योजना वापरतात का, हे पालकांनी विचारावे.

प्रवेशाबाबत शाळा सध्या 2026-27 साठी प्रवेश खुले असल्याचे सांगते. फी रचना पाहण्यासाठी पालकांना ओटीपीद्वारे शाळेच्या ऑनलाइन प्रणालीत जावे लागते; इयत्तेनुसार संपूर्ण फी तक्ता सार्वजनिक प्रवेश पानावर खुला नाही. म्हणून पुणे मिररने अनधिकृत फी अंदाज छापलेला नाही आणि शाळेकडून थेट खातरजमा करावी लागेल. प्रवेश प्रक्रियेत चौकशी, भेटीची वेळ, चौकशी अर्ज, कॅम्पस फेरी, नेतृत्वाशी भेट, मुलाशी संवाद किंवा मूल्यांकन, कागदपत्रे, फी भरणे आणि जागा निश्चित करणे असे टप्पे आहेत. हे मूल्यांकन पारंपरिक प्रवेश परीक्षा नसून पुढील इयत्तेसाठी मुलाची तयारी समजून घेण्यासाठी आहे, असे शाळा सांगते.

पुणे मिररच्या मते मुद्दा "ही चांगली शाळा आहे का" हा नसून "VKE ची शिकण्याची पद्धत माझ्या मुलासाठी योग्य आहे का" हा आहे. जिज्ञासा, स्वातंत्र्य, चर्चा आणि संकल्पनात्मक शिक्षणात रमणाऱ्या मुलाला ही पद्धत योग्य वाटू शकते, तर अगदी चौकटबद्ध, परीक्षाकेंद्री वातावरणात चांगली कामगिरी करणाऱ्या मुलाला वेगळी शाळा लागू शकते.