करवा चौथ २९ ऑक्टोबरला: सरगी खाण्याची वेळ, उपवासाचे तास आणि काय खावे

करवा चौथ अगदी जवळ आला आहे. हा पारंपरिक उपवास करणाऱ्या महिलांचा दिवस सूर्योदयाच्या खूप आधी सरगीने सुरू होतो. पहाटेचे हे जेवण संध्याकाळी चंद्र दिसेपर्यंत ताकद टिकवून ठेवण्यास मदत करते, असे मानले जाते. यंदा करवा चौथ गुरुवार, २९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी पाळला जाणार आहे. महिला आपापल्या कुटुंबातील परंपरेनुसार संध्याकाळी पूजा करतील आणि पतीच्या आरोग्यासाठी व दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करतील.

सरगी कधी खावी आणि त्यात काय घ्यावे, हे आधी माहिती असेल तर उपवासाचे लांब तास थोडे सोपे जातात.

सरगी पारंपरिकरीत्या सूर्योदयापूर्वी खाल्ली जाते. ब्रह्म मुहूर्त शुभ मानला जातो. सरगीसाठी पहाटे ३.३० ते ५.३० ही वेळ सुचवण्यात आली आहे.

दोन्ही शहरांतील सूर्योदयाच्या नोंदवलेल्या वेळा अशा आहेत: पुण्यात सकाळी ६.३३ आणि मुंबईत सकाळी ६.३७. उपवास सकाळी ६.३१ वाजता सुरू होऊन रात्री ८.१७ वाजता सुटतो, असे सांगितले जाते. सूर्योदय, चंद्रोदय आणि पूजेच्या वेळा ठिकाणानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे नियोजन करण्याआधी आपल्या भागातील पंचांगातील वेळा तपासून घ्याव्यात.

नीट ठरवलेली सरगी उपवास सुरू होण्यापूर्वी ताकद देऊ शकते. पारंपरिक पदार्थांमध्ये पोषक घटक, पाणी आणि टिकणारी ऊर्जा देणारे पदार्थ असतात. सामान्यपणे बदाम, काजू आणि मनुका असा सुका मेवा घेतला जातो. मोसमी फळे, त्यात रसाळ फळेही, खाल्ली जातात. दुधाचे पदार्थ म्हणजे खीर किंवा शेवयांसह दूध घेतले जाते. उपवास सुरू होण्याआधी पुरेसे पाणी प्यावे, आपल्या कुटुंबाच्या उपवासाच्या पद्धतीनुसार.

फक्त गोड पदार्थांवर किंवा खूप जड, तेलकट पदार्थांवर अवलंबून राहू नये. कार्बोहायड्रेट, प्रथिने, चांगले फॅट आणि पुरेसे द्रवपदार्थ असलेले संतुलित पहाटेचे जेवण दिवसभर बरे वाटण्यास मदत करू शकते.

उपवासाच्या पद्धती घराघरात वेगळ्या असतात. अनेक महिला चंद्रोदयापर्यंत अन्न आणि पाणी दोन्ही वर्ज्य करतात. मात्र ज्यांना वैद्यकीय त्रास आहेत, गर्भवती महिला किंवा ज्यांना अस्वस्थ वाटत आहे, त्यांनी लक्षणांकडे दुर्लक्ष करून उपवास पाळण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

सरगीनंतर उपवास सुरू झाला की महिला साधारणपणे अन्न टाळतात, आणि अनेक परंपरांमध्ये संध्याकाळच्या चंद्रोदयापर्यंत पाणीही घेत नाहीत. दिवस पूजेची तयारी, नैवेद्याची मांडणी आणि कुटुंबातील विधी पाळण्यात जातो.

संध्याकाळच्या विधीत सहसा करवा चौथची व्रतकथा ऐकली किंवा म्हटली जाते आणि प्रार्थना केली जाते. चंद्र दिसल्यानंतर अनेक महिला चाळणीतून चंद्र पाहतात, मग पतीकडे पाहतात आणि प्रार्थना करून अन्न किंवा पाणी घेत उपवास सोडतात.

हिंदू कार्तिक महिन्यातील कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला पाळला जाणारा करवा चौथ उत्तर भारतातील अनेक हिंदू समुदायांमध्ये विशेष स्थान राखून आहे. विवाहित महिला पारंपरिकरीत्या पतीच्या कल्याणासाठी, दीर्घायुष्यासाठी आणि समृद्धीसाठी प्रार्थना करतात.

पद्धती प्रदेश आणि कुटुंबानुसार वेगळ्या असतात, पण या सणात उपवास, भक्ती, रूढ विधी आणि कौटुंबिक उत्सव एकत्र येतात. अनेक घरांसाठी सरगी म्हणजे सूर्योदयापूर्वीचे नुसते जेवण नाही, तर सासू आणि इतर कुटुंबीयांसोबत दिवसाची तयारी करताना जपली जाणारी अर्थपूर्ण परंपरा आहे.

यंदा सण २९ ऑक्टोबरला असल्याने आपल्या भागातील वेळा आधीच तपासून आणि सरगी आदल्या रात्री तयार ठेवल्यास दिवसाची सुरुवात शेवटच्या क्षणाच्या धावपळीशिवाय करता येईल.