फक्त बीपी नव्हे, काही संसर्गांमुळेही वाढतो स्ट्रोकचा धोका; पन्नाशीनंतर कोणती काळजी घ्यावी?

स्ट्रोकमुळे एखाद्याचे आयुष्य पूर्णपणे बदलून जाऊ शकते. त्याचा परिणाम फक्त रुग्णावरच होतो असे नाही, तर त्याचे कुटुंब आणि त्याची काळजी घेणारी माणसेही त्यात ओढली जातात. सर्वसामान्य भाषेत स्ट्रोकला 'ब्रेन अटॅक' असेही म्हणतात. मेंदूच्या एखाद्या भागाचा रक्तपुरवठा थांबला किंवा मेंदूतील एखादी रक्तवाहिनी फुटली, तर स्ट्रोक येऊ शकतो.

स्ट्रोक कोणत्याही वयात येऊ शकतो, पण वय वाढते तसा त्याचा धोका वाढत जातो. वय वाढल्यावर रक्तवाहिन्या पूर्वीसारख्या लवचिक राहत नाहीत, हे त्यामागचे कारण आहे. म्हणूनच ज्येष्ठ नागरिकांना स्ट्रोकचा धोका जास्त असतो. भारतात दिव्यांगत्व येण्याच्या प्रमुख कारणांमध्ये स्ट्रोकचा पाचवा क्रमांक लागतो. स्ट्रोकचे वाढते प्रमाण आणि त्याचा रुग्णांच्या कुटुंबावर तसेच आरोग्य व्यवस्थेवर होणारा परिणाम पाहता, धोका कशामुळे वाढतो हे समजून घेणे बचावासाठी महत्त्वाचे आहे.

स्ट्रोकपासून बचावाबद्दल बोलताना सहसा हाय ब्लड प्रेशर, डायबेटीस, वाढलेले कोलेस्टेरॉल, धूम्रपान आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यांवरच जास्त भर दिला जातो. हे सगळे घटक महत्त्वाचे आहेतच. पण याशिवायही काही धोके आहेत, ज्यांची फारशी माहिती नसते आणि तेही समजून घेणे तितकेच गरजेचे आहे.

स्ट्रोकचा धोका नेहमी फक्त हृदय किंवा रक्तवाहिन्यांच्या समस्यांमुळेच वाढतो असे नाही. अलीकडच्या काही संशोधनांतून असे समोर आले आहे की, काही संसर्गांचाही स्ट्रोकच्या वाढलेल्या धोक्याशी संबंध असू शकतो. यात फ्लू आणि शिंगल्ससारख्या विषाणूंमुळे होणाऱ्या संसर्गांचा समावेश होतो. तरीही या गोष्टींकडे अनेकदा पुरेसे लक्ष दिले जात नाही. विषाणूंच्या संसर्गामुळे शरीरात सूज निर्माण होऊ शकते आणि रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेतही बदल होऊ शकतात, हे यामागचे एक संभाव्य कारण आहे. त्यामुळे स्ट्रोक आणि रक्तवाहिन्यांशी संबंधित इतर गुंतागुंतींचा धोका वाढू शकतो.

शिंगल्स हा आजार व्हेरिसेला-झोस्टर व्हायरस (VZV) पुन्हा सक्रिय झाल्यामुळे होतो. कांजिण्या होण्यासाठीही हाच विषाणू कारणीभूत असतो. कांजिण्या बऱ्या झाल्यानंतर तो शरीरात निष्क्रिय अवस्थेत राहू शकतो. पुढे, विशेषतः रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत झाल्यावर, तो पुन्हा सक्रिय होऊन शिंगल्स होऊ शकतो.

बहुतेक लोकांना शिंगल्स म्हणजे त्वचेवर येणारे वेदनादायक पुरळ एवढीच माहिती असते. पण या आजाराचा परिणाम फक्त त्वचेपुरता मर्यादित नसतो. VZV मेंदूतील लहान आणि मोठ्या, अशा दोन्ही प्रकारच्या रक्तवाहिन्यांवर परिणाम करू शकतो. त्यामुळे रक्तवाहिन्यांमध्ये सूज येऊ शकते. या स्थितीचा संबंध स्ट्रोकचा धोका वाढण्याशी आणि मेंदूच्या रक्तवाहिन्यांशी संबंधित इतर गुंतागुंतींशी जोडला गेला आहे.

वय वाढत जाते, तसतसे दीर्घकाळ चांगले आरोग्य टिकवण्यासाठी आपल्या आरोग्यावर परिणाम करणाऱ्या गोष्टी समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते. ज्यांना आधीपासून काही जुनाट आजार आहेत, त्यांनी याकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. स्ट्रोकचा धोका वाढवणाऱ्या नेहमीच्या घटकांवर नियंत्रण ठेवण्यासोबतच, संसर्ग होण्याची आणि त्यातून गुंतागुंत निर्माण होण्याची शक्यता कमी करण्यासाठीही काही सोपे उपाय करता येतात.

उदाहरणार्थ, फ्लू आणि श्वसनाशी संबंधित इतर संसर्ग वाढत असताना गर्दीच्या ठिकाणी मास्क वापरणे, तसेच लक्षणे दिसू लागल्यास वेळेवर तपासणी करून डॉक्टरांचा सल्ला घेणे फायदेशीर ठरू शकते. याशिवाय निरोगी जीवनशैली, आहारात करायचे योग्य बदल आणि वय व आरोग्याच्या स्थितीनुसार शिफारस केलेल्या लसीकरणाबद्दल डॉक्टरांशी बोलणे, हाही आरोग्याचे संरक्षण करण्याच्या व्यापक दृष्टिकोनाचा एक महत्त्वाचा भाग ठरू शकतो.