श्रद्धा कपूरच्या 'ईठा'तील विठाबाई कोण? राज कपूरची चित्रपटाची ऑफर त्यांनी नाकारली होती

श्रद्धा कपूरचा येणारा 'ईठा' हा चित्रपट एका खऱ्या कलाकाराच्या आयुष्यावर आधारित आहे. यात श्रद्धा महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध लावणी आणि तमाशा कलाकार विठाबाई यांची भूमिका करत आहे. हा चित्रपट ४ डिसेंबर रोजी चित्रपटगृहांत प्रदर्शित होणार आहे. त्यामुळे विठाबाई नेमक्या कोण होत्या, याची चर्चा सध्या होत आहे.

विठाबाईंचा जन्म सोलापूर जिल्ह्यातील पंढरपूर गावात झाला. त्या कलाकारांच्या कुटुंबातच वाढल्या. त्यांचे वडील आणि काका भाऊ-बापू मंग नारायणगावकर यांचा कला गट चालवत होते. हा गट त्यांचे आजोबा नारायण खुदे यांनी सुरू केला होता. ते पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्यातल्या कवठे यमाई गावचे रहिवासी होते.

लहानपणापासूनच विठाबाईंना लावणी, गवळण आणि भेदिक अशा गाण्यांच्या प्रकारांची ओळख झाली. शिक्षण नव्हते आणि कुठलेही प्रशिक्षणही घेतले नव्हते, तरीही अगदी लहान वयात त्यांनी रंगमंचावर उत्तम सादरीकरण केले. परिस्थिती कशीही असो, त्यांनी आपली कला कधी सोडली नाही. मेहनत, संघर्ष आणि कौशल्य यांच्या जोरावर त्या देशातील सर्वांत प्रसिद्ध लावणी आणि तमाशा कलाकारांपैकी एक झाल्या.

त्यांची लोकप्रियता इतकी वाढली की महान चित्रपट निर्माते आणि अभिनेते राज कपूर हेही त्यांचे चाहते झाले. विठाबाईंच्या कलेने प्रभावित होऊन त्यांनी विठाबाईंना चित्रपटात भूमिका देऊ केली. पण विठाबाईंनी नम्रपणे नकार दिला.

नकाराचे कारण होते रंगभूमीवरचे आणि तिथल्या कलाकारांवरचे त्यांचे प्रेम. आपण चित्रपटात गेलो, तर आपल्या नाट्यमंडळातील कलाकारांची नोकरी जाईल, असा त्यांचा विश्वास होता. ते कलाकार पूर्णपणे त्यांच्या कार्यक्रमांवर अवलंबून होते.

त्यांच्या आयुष्यातील सर्वांत प्रभावी प्रसंग बाळंतपणाचा सांगितला जातो. त्या नऊ महिन्यांच्या गरोदर होत्या आणि एका थेट कार्यक्रमादरम्यान त्यांना अचानक प्रसूतीच्या वेदना सुरू झाल्या. कार्यक्रमात व्यत्यय न आणता त्या शांतपणे रंगमंचावर गेल्या. तिथे एका धारदार दगडाने बाळाची नाळ कापून त्यांनी स्वतःच बाळाला जन्म दिला.

जखमांवर पट्टी बांधल्यानंतर त्या लगेच लावणी सादर करण्यासाठी पुन्हा रंगमंचावर आल्या. प्रेक्षकांना हे कळले, तेव्हा त्यांना धक्का बसला. आदर व्यक्त करण्यासाठी त्यांनी तिथेच कार्यक्रम थांबवला. विश्रांती घेण्याऐवजी कार्यक्रम सादर करण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला होता.

कला क्षेत्रातील योगदानाबद्दल विठाबाईंना १९५७ आणि १९९० मध्ये राष्ट्रपतींच्या हस्ते दोनदा सन्मानित करण्यात आले. त्यांना संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारही मिळाला. त्यांच्या सन्मानार्थ महाराष्ट्र सरकार आज त्यांच्या नावाने लोककलाकारांना पुरस्कार देते. विठाबाईंच्या जीवनावर आधारित आणि श्रद्धा कपूर अभिनीत 'ईठा' चित्रपटाकडे चाहत्यांचे लक्ष लागले आहे.