सेल्फीवरून कॅन्सर रुग्णांच्या आरोग्याचा अंदाज? अमेरिकेतील संशोधकांची दोन AI साधने

मोबाइलवर काढलेली एक साधी सेल्फी कॅन्सर रुग्णांच्या आरोग्याबद्दल आणि त्यांच्या जगण्याच्या शक्यतांबद्दल अंदाज देण्यास मदत करू शकते, असा दावा एका नव्या संशोधनातून करण्यात आला आहे. अमेरिकेतील संशोधकांनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित दोन साधने तयार केली आहेत. ही साधने चेहऱ्याच्या फोटोंचे विश्लेषण करून व्यक्तीच्या जैविक वयाचा आणि कॅन्सरशी संबंधित जोखमींचा अंदाज घेण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र हे संशोधन अजून प्राथमिक टप्प्यात आहे आणि या तंत्रज्ञानाच्या आधारे रुग्णाच्या भवितव्याबद्दल अंतिम निष्कर्ष काढता येणार नाही.

अमेरिकेतील मॅसॅच्युसेट्स येथील मास जनरल ब्रिघम संस्थेच्या संशोधकांनी हे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. त्यांचे निष्कर्ष 19 ऑक्टोबर रोजी 'द लॅन्सेट डिजिटल हेल्थ' या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले. या AI मॉडेलला चार कोटींपेक्षा जास्त चेहऱ्यांच्या फोटोंवर प्रशिक्षण देण्यात आले आहे. वेगवेगळ्या वयोगटांतील आणि वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीच्या लोकांच्या चेहऱ्यांवरची वैशिष्ट्ये ओळखता यावीत, हा त्यामागचा उद्देश आहे.

या संशोधनात दोन AI टूल्स तयार केली आहेत. 'FAHR-FaceAge' हे टूल चेहऱ्याच्या फोटोवरून जैविक वयाचा अंदाज घेते. त्या माहितीमुळे कॅन्सर रुग्णांच्या जगण्याशी संबंधित शक्यता तपासायला मदत होऊ शकते. दुसरे टूल 'FAHR-FaceSurvival' चेहऱ्याची वैशिष्ट्ये थेट तपासून जगण्याशी संबंधित जोखमीचा अंदाज घेण्याचा प्रयत्न करते.

जैविक वय म्हणजे फक्त जन्मापासून पूर्ण झालेली वर्षे नव्हेत. प्रत्यक्ष वयाच्या तुलनेत शरीराची सध्याची स्थिती आणि आरोग्याची पातळी कशी आहे, याचा अंदाज म्हणजे जैविक वय. एकाच वयाच्या दोन माणसांची शारीरिक स्थिती आणि आरोग्य वेगळे असू शकते. चेहऱ्यावर दिसणारी काही वैशिष्ट्ये शरीराच्या एकूण आरोग्याबद्दल उपयोगी संकेत देऊ शकतात, असा संशोधकांचा अंदाज आहे.

संशोधनानुसार दोन्ही टूल्स चेहऱ्याच्या वेगवेगळ्या भागांवर लक्ष देतात. जैविक वयाचा अंदाज घेणारे मॉडेल कपाळ, कानशिलांजवळचा भाग आणि नाकाच्या बाजूने तोंडापर्यंत जाणाऱ्या रेषा तपासते. कॅन्सर रुग्णांच्या जगण्याशी संबंधित जोखीम पाहणारे मॉडेल मुख्यतः डोळ्यांखालचा भाग आणि नाकाच्या वरच्या भागातील वैशिष्ट्ये अभ्यासते. या विश्लेषणातून डॉक्टरांना रुग्णाच्या स्थितीबद्दल अतिरिक्त माहिती मिळू शकते.

कॅन्सरच्या उपचारांत रुग्णाचे वय महत्त्वाचे असते, पण त्याची शारीरिक क्षमता, एकूण आरोग्य आणि उपचारांना मिळणारा प्रतिसाद हेही तितकेच महत्त्वाचे असतात. AI मुळे रुग्णाच्या आरोग्याचे काही अतिरिक्त संकेत मिळाले, तर डॉक्टरांना उपचारांचे नियोजन करताना मदत होऊ शकते.

मात्र चेहऱ्याच्या फोटोवरून मिळणारा अंदाज कॅन्सरचा प्रकार, आजाराची अवस्था, वैद्यकीय अहवाल आणि उपचारांचे परिणाम यांची जागा घेऊ शकत नाही. वेगवेगळ्या वयोगटांतील आणि वेगवेगळ्या त्वचेच्या रंगांच्या लोकांमध्ये हे तंत्रज्ञान किती अचूक आहे, याचीही व्यापक चाचणी घ्यावी लागणार आहे.

चेहऱ्याचे फोटो ही व्यक्तीच्या ओळखीशी जोडलेली संवेदनशील माहिती असते. त्यामुळे वैद्यकीय वापरात रुग्णाची संमती, वैयक्तिक माहितीची सुरक्षा आणि चुकीच्या अंदाजांमुळे होणारे संभाव्य परिणाम यांचाही विचार करावा लागेल.

कॅन्सरच्या उपचारांत AI वापरण्याच्या दिशेने हे संशोधन महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते. पुढे व्यापक चाचण्यांमधून या तंत्रज्ञानावर विश्वास ठेवता येईल हे सिद्ध झाले, तर डॉक्टरांना रुग्णाची स्थिती समजून घेण्यासाठी त्याचा उपयोग होऊ शकतो. पण सध्या फक्त सेल्फीच्या आधारे कॅन्सरचा धोका किंवा रुग्ण किती काळ जगेल, हे नक्की सांगता येत नाही. उपचारांचे निर्णय वैद्यकीय तपासण्या, तज्ज्ञांचा सल्ला आणि वैज्ञानिक पुरावे यांच्या आधारेच घेतले पाहिजेत, असे यात म्हटले आहे.