गोणाई आणि राजाई यांच्या अभंगांतून नामदेवांच्या विठ्ठलभक्तीमागची घरची बाजू समोर

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत संत नामदेव महाराजांचे स्थान फार मोठे आहे. अभंगरचनांतून त्यांनी विठ्ठलभक्तीचा महिमा सर्वदूर पोहोचवला. विठ्ठलाशी सख्यभावाचे नाते जोडणारे नामदेव महाराज केवळ वारकरी संप्रदायातील श्रेष्ठ संत नव्हते, तर भक्तीतून परमेश्वराला आपलेसे कसे करता येते याचा आदर्श घालून देणारे संतकवीही होते.

नामदेवांच्या भक्तिमय जीवनाचा विचार करताना त्यांच्या कुटुंबातील स्त्रियांचे योगदानही तितकेच महत्त्वाचे ठरते. त्यांची आई गोणाई आणि पत्नी राजाई यांनीही आपल्या भावना, संसारातील अनुभव आणि विठ्ठलाविषयीची आस्था अभंगांतून व्यक्त केली.

नामदेवांच्या घरातले वातावरणच विठ्ठलमय होते. कुटुंबातल्या प्रत्येकाचे विठ्ठलाशी वेगळे नाते होते. गोणाईंच्या मनात मुलाविषयी वात्सल्य होते, तर राजाईंना संसाराच्या जबाबदाऱ्यांची जाणीव होती. या दोन्ही भावनांचा केंद्रबिंदू मात्र विठ्ठलच होता. त्यामुळे त्यांच्या अभंगांतून भक्तीचे वेगळे, मानवी आणि वास्तवदर्शी रूप अनुभवायला मिळते.

गोणाईंचे विठ्ठलाशी नाते जिव्हाळ्याचे होते. मुलाने आयुष्य विठ्ठलभक्तीला वाहिलेले पाहून त्यांना आनंद वाटे, पण संसाराकडे होणारे दुर्लक्ष त्यांना अस्वस्थ करी. आई म्हणून नामदेवांनी संसाराची जबाबदारीही पार पाडावी, अशी त्यांची अपेक्षा होती.

नामदेव विठ्ठलाच्या भक्तीत इतके रमत की त्यांना इतर गोष्टींचे भान राहत नसे. अशा वेळी गोणाईंच्या मनात होणारी घालमेल त्यांच्या अभंगांतून दिसते. त्या विठ्ठलाला जणू जाब विचारतात. माझ्या मुलाला तू भक्तीच्या नादी लावलेस, आता त्याच्या संसाराची जबाबदारी कोण घेणार, असा त्यांच्या तक्रारीचा भाव असतो.

या तक्रारीत विठ्ठलाविषयी अविश्वास नसतो. तिथे मुलावरचे प्रेम आणि विठ्ठलावरचा अधिकार असतो. आई मुलाच्या भल्यासाठी त्याच्या जवळच्या माणसाशी ज्या हक्काने बोलते, त्याच सहजतेने गोणाई विठ्ठलाशी बोलतात. त्यांच्या भावविश्वात भक्ती आणि मातृत्व यांचा सुंदर संगम दिसतो.

राजाईंचे जीवनही भक्ती आणि संसार यांच्यातल्या संघर्षाचे दर्शन घडवते. एका बाजूला पतीची विठ्ठलभक्ती, तर दुसऱ्या बाजूला घरातल्या रोजच्या गरजा, आर्थिक अडचणी आणि कुटुंबाच्या पालनपोषणाची जबाबदारी. अशा स्थितीत राजाईंना संसाराचा गाडा ओढावा लागत होता.

नामदेव नामस्मरणात तल्लीन असताना घरातल्या व्यवहारांकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नसल्याची भावना राजाईंच्या अभंगांत दिसते. घरात अन्नधान्याची कमतरता असताना, गरजा भागत नसताना केवळ भक्तीत रमून राहण्याचा उपयोग काय, असा प्रश्न त्यांच्या मनात येणे स्वाभाविक होते.

त्यांच्या अभंगांत संसारातले दुःख, आर्थिक विवंचना आणि विठ्ठलाविषयीची नाराजी व्यक्त झालेली दिसते. पण ही नाराजी केवळ अविश्वास म्हणून पाहता येणार नाही. ती संसार करणाऱ्या एका स्त्रीची व्यथा आहे. भक्तीच्या आदर्शाबरोबरच प्रत्यक्ष जीवनातल्या अडचणींची जाणीव करून देणारा हा स्वर आहे.

राजाईंच्या अभंगांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातला वास्तवदर्शीपणा. संतांच्या जीवनातली भक्तिमय बाजू आपल्याला परिचित असते, पण त्या भक्तीचा कुटुंबातल्या इतरांच्या जीवनावर काय परिणाम होत असेल, याचा विचार क्वचितच होतो. राजाईंच्या भावविश्वातून हा पैलू समोर येतो.

राजाईंच्या भक्तिप्रवासात विठ्ठलाविषयीची नाराजी आणि त्याच्यावरची श्रद्धा हे दोन्ही भाव एकत्र दिसतात. संसारातल्या संकटांनी त्या अस्वस्थ झाल्या, तरी विठ्ठलाशी असलेले नाते त्यांनी सोडले नाही. उलट आपली दुःखे आणि अडचणी त्यांनी त्याच्याशीच बोलून दाखवल्या.

वारकरी भक्तिपरंपरेत देवाशी संवाद साधण्याला विशेष महत्त्व आहे. भक्ताने देवापुढे फक्त स्तुतीच करावी असे नाही. मनातले दुःख, राग, अपेक्षा आणि असहायता यांनाही त्याच्यापुढे वाट करून देता येते. गोणाई आणि राजाई यांच्या अभंगांतून याचा प्रत्यय येतो.

विठ्ठल हा भक्ताचा आधार आहे, अशी त्यांची श्रद्धा होती. म्हणूनच संसारातल्या अडचणींच्या काळातही त्याच्याकडे धाव घेण्याची भावना त्यांच्या अभंगांत दिसते. भक्ती म्हणजे सगळे प्रश्न संपल्यानंतरची अवस्था नव्हे, तर प्रश्न आणि संकटे असतानाही परमेश्वराशी जोडलेले राहण्याची वृत्ती, असा अर्थ त्यांच्या भावविश्वातून उलगडतो.