RPF स्थापना दिन: कोट्यवधी प्रवाशांच्या सुरक्षेमागचं बळ, जाणून घ्या इतिहास आणि खास मोहिमा
दरवर्षी २० सप्टेंबरला साजरा होणारा रेल्वे संरक्षण दलाचा स्थापना दिवस, त्यामागचा इतिहास आणि प्रवाशांच्या सुरक्षेसाठी राबवल्या जाणाऱ्या खास मोहिमांचा आढावा.
भारतीय रेल्वेला देशाची जीवनवाहिनी मानलं जातं. रोज लाखो गाड्यांमधून कोट्यवधी प्रवासी प्रवास करतात. एवढ्या मोठ्या रेल्वे जाळ्याची सुरक्षा राखणं, रेल्वेच्या अब्जावधी रुपयांच्या मालमत्तेचं रक्षण करणं आणि प्रवाशांना सुरक्षित प्रवासाचा अनुभव देणं हे खरंतर खूप मोठं आव्हान आहे. हे अवघड काम निष्ठेनं आणि शौर्यानं पार पाडणाऱ्या रेल्वे संरक्षण दलाचा, म्हणजेच आरपीएफचा (Railway Protection Force) स्थापना दिवस दरवर्षी २० सप्टेंबरला देशभर मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. हा दिवस फक्त एका दलाचा उत्सव नाही, तर रेल्वे कर्मचाऱ्यांच्या निस्वार्थ सेवेला आणि समर्पणाला दिलेला सलाम आहे.
रेल्वेच्या मालमत्तेच्या सुरक्षेसाठी सुरुवातीला एक साधं सुरक्षा दल उभं करण्यात आलं होतं. यासाठी १९५७ मध्ये संसदेत रेल्वे संरक्षण दल कायदा मंजूर झाला. पण वाढती गुन्हेगारी, चोऱ्या आणि प्रवाशांच्या सुरक्षेचं वाढतं महत्त्व लक्षात घेता या दलाला जास्त अधिकार आणि ताकद देण्याची गरज भासू लागली. त्यामुळे २० सप्टेंबर १९८५ रोजी संसदेनं कायद्यात बदल करून आरपीएफला केंद्र सरकारच्या सशस्त्र दलाचा (An Armed Force of the Union) अधिकृत दर्जा दिला. याच ऐतिहासिक निर्णयाच्या आठवणीत दरवर्षी २० सप्टेंबर हा दिवस आरपीएफ स्थापना दिवस म्हणून साजरा होतो. २००३ मध्ये आरपीएफ कायद्यात आणखी सुधारणा करून प्रवाशांची सुरक्षा, गुन्ह्यांची चौकशी आणि आरोपींवर कारवाई करण्याचे थेट अधिकार या दलाला देण्यात आले.
स्थापना दिनानिमित्त देशभरातील वेगवेगळ्या रेल्वे मंडळांमध्ये आणि मुख्यालयांमध्ये मोठं संचलन, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सुरक्षाविषयक प्रात्यक्षिकं आयोजित केली जातात. या दिवशी उत्तम काम करणाऱ्या जवानांना आणि अधिकाऱ्यांना खास पदकं देऊन गौरवलं जातं. याशिवाय रेल्वे स्टेशनवर प्रवाशांसाठी जनजागृती मोहिमाही राबवल्या जातात, ज्यात रूळ ओलांडणं, धावत्या गाडीत चढणं-उतरणं, अनोळखी वस्तू किंवा व्यक्तींपासून सावध राहणं आणि आणीबाणीच्या वेळी मदत कशी मागावी, हे शिकवलं जातं. यामुळे कर्मचाऱ्यांचं मनोबल तर वाढतंच, शिवाय लोकांमध्ये जबाबदारीची आणि सुरक्षिततेची भावनाही तयार होते.
आजच्या काळात आरपीएफनं फक्त गुन्हे रोखण्यापुरतं काम मर्यादित न ठेवता आपल्या कामात माणुसकीचा आणि संवेदनशीलतेचा दृष्टिकोन आणला आहे. महिला प्रवाशांच्या सुरक्षेसाठी 'मेरी सहेली' हा खास उपक्रम सुरू केला आहे, ज्याअंतर्गत एकटीनं प्रवास करणाऱ्या महिलांना संपूर्ण प्रवासभर सुरक्षिततेची हमी दिली जाते. 'ऑपरेशन नन्हे फरिश्ते' अंतर्गत मानवी तस्करीतून सोडवलेल्या किंवा घरून पळून आलेल्या आणि रेल्वे स्टेशनवर सापडलेल्या लहान मुलांना सुरक्षितपणे त्यांच्या पालकांच्या ताब्यात दिलं जातं. 'ऑपरेशन जीवन रक्षा' अंतर्गत धावत्या ट्रेनमध्ये चढताना-उतरताना घसरून पडणाऱ्या प्रवाशांचा जीव आरपीएफचे जवान स्वतःचा जीव धोक्यात घालून वाचवतात. अंमली पदार्थांच्या तस्करीला आळा घालण्यासाठी 'ऑपरेशन नार्कॉस' (Operation NARCOS) ही मोहीमही खूप यशस्वी ठरत आहे.
बदलत्या काळाबरोबर आरपीएफनं तंत्रज्ञानही मोठ्या प्रमाणात स्वीकारलं आहे. प्रमुख रेल्वे स्टेशनवर अत्याधुनिक इंटिग्रेटेड सिक्युरिटी सिस्टिम (ISS), फेसिअल रेकग्निशन सीसीटीव्ही कॅमेरे, मेटल डिटेक्टर आणि ड्रोन कॅमेऱ्यांचा वापर केला जातोय. प्रवाशांना सुरक्षेबाबत कोणतीही अडचण आली तर ते '१३९' या हेल्पलाइन क्रमांकावर किंवा 'रेल मदद' (Rail Madad) पोर्टलवर तक्रार नोंदवू शकतात. तक्रार आल्यानंतर पुढच्या स्टेशनवर आरपीएफचे जवान तात्काळ मदतीला हजर होतात. पन्नास हजारांहून जास्त जवानांचा हा ताफा देशाच्या कानाकोपऱ्यात चोवीस तास डोळ्यात तेल घालून रेल्वे प्रवास सुखकर करत आहे, आणि याच अतुलनीय योगदानामुळे कोट्यवधी प्रवासी रोज निर्धास्तपणे रेल्वेनं प्रवास करू शकतात.
