सोशल मीडियावर आक्षेप आल्यानंतर IISER पुणेच्या लायब्ररीतून उमर खालिद यांचे पुस्तक काढले

जेएनयूचे माजी विद्यार्थी आणि कार्यकर्ते उमर खालिद पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहेत. पुण्यातील केंद्र सरकारच्या एका लायब्ररीत त्यांच्या पीएचडी संशोधनावर आधारित 'फ्रॅक्चर्ड कम्युनिटीज' (Fractured Communities) हे पुस्तक आढळले आणि त्यावरून वाद सुरू झाला. हा मुद्दा सोशल मीडियावर समोर आल्यानंतर 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च' म्हणजेच IISER च्या लायब्ररीतून हे पुस्तक हटवण्यात आले.

सोशल मीडियावर आक्षेप नोंदवला गेला, तेव्हा IISER पुणे लायब्ररीत खालिद यांचे पुस्तक असण्याबद्दल प्रश्न उभे राहिले. त्यानंतर ते पुस्तक संकलनातून काढल्याची बातमी पुढे आली. हा निर्णय औपचारिक पुनरावलोकन आणि प्रशासकीय निर्देशांनंतर घेण्यात आला होता. सोशल मीडियावर खालिद यांच्या आणखीही काही पुस्तकांचा उल्लेख दिसतो, पण ती पुस्तके त्यांनीच लिहिली आहेत याला कोणताही दुजोरा मिळालेला नाही. काही धार्मिक पुस्तकांशीही त्यांचे नाव जोडले जाते, मात्र जाणकारांच्या मते तो फक्त गैरसमज आहे.

हे पुस्तक नेमके काय आहे, तेही पाहावे लागेल. खालिद यांनी झारखंडच्या सिंहभूम परिसरातील आदिवासी जनजातींच्या इतिहासावर आपला पीएचडी प्रबंध जेएनयूमध्ये २०१५ मध्ये सादर केला होता. जुलै २०१८ मध्ये तो जेएनयूच्या सेंटर फॉर हिस्टोरिकल स्टडीजमध्ये जमा झाला आणि तेव्हाही त्याने अनेकांचे लक्ष वेधले होते. प्रबंध सादर केल्यानंतर २०१९ मध्ये त्यांना पीएचडीची पदवी मिळाली. हाच प्रबंध आता पहिल्यांदाच 'फ्रॅक्चर्ड कम्युनिटीज: आदिवासी हिस्टरीज अँड द पॉलिटिक्स ऑफ पॉवर' या नावाने पुस्तक म्हणून प्रकाशित झाला आहे.

पुस्तकाचा मुख्य विषय ब्रिटिश राजवटीच्या काळात सिंहभूम भागातील आदिवासी समाजाचा इतिहास आणि त्यांची सामाजिक व राजकीय रचना हा आहे. त्या काळातील प्रशासकीय व्यवस्था आणि आदिवासी समाज घडवणारे पॉवर रिलेशन्स यात मांडले आहेत. या भागाच्या मोठ्या ऐतिहासिक आणि राजकीय संदर्भातही त्याचे चित्रण केले आहे.

दरम्यान, खालिद यांच्याशी संबंधित आणखी एक वाद समोर आला आहे. शनिवारी जवाहरलाल नेहरू युनिव्हर्सिटीच्या (JNU) कॅम्पसमध्ये भिंतींवर 'फ्री उमर खालिद' अशा घोषणा लिहिलेल्या आढळल्या. विद्यापीठ प्रशासनाने या प्रकरणाची चौकशी केली. विद्यापीठाची शांतता भंग करणाऱ्या अशा कृत्यांचा कधीही स्वीकार केला जाणार नाही, असे जेएनयू प्रशासनाचे म्हणणे आहे. याआधी जामियामध्ये सुरू असलेल्या वादातही 'फ्री काश्मीर'सारख्या घोषणांवरून वाद झाला होता.

उमर खालिद हे जेएनयूचे माजी रिसर्च स्कॉलर आहेत. दिल्ली दंगलीतील मोठ्या कटाच्या आरोपाखाली ते २०२० पासून तुरुंगात आहेत. त्यांच्यावर UAPA अंतर्गत आरोप ठेवण्यात आले आहेत. ज्या दिल्ली दंगलीच्या कटाच्या प्रकरणात ते तुरुंगात आहेत, त्या दंगलीत जवळपास ५३ लोकांचा मृत्यू झाला होता.