पितृपक्षात श्राद्धाच्या ताटात भोपळ्याची भाजी का असते, काय आहे परंपरा

हिंदू धर्मात पितृपक्ष हा पूर्वजांप्रती आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा विशेष काळ मानला जातो. या काळात श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान केले जाते. त्याबरोबरच खाण्यापिण्याशी संबंधित अनेक परंपराही पाळल्या जातात. त्यातलीच एक म्हणजे पितृपक्षात भोपळ्याची भाजी करणे. अनेक कुटुंबांत भोपळा ही सात्विक आणि शुद्ध भाजी मानली जाते, म्हणून श्राद्धाच्या जेवणात तिचा खास समावेश केला जातो.

धार्मिक श्रद्धेनुसार, पितृपक्षात पूर्वजांना सात्विक अन्न अर्पण केले तर त्यांचे आशीर्वाद मिळतात आणि कुटुंबात शांतता व आनंद टिकून राहतो. भोपळ्याबाबतच्या प्रादेशिक परंपरांमध्येही वेगवेगळेपणा दिसतो.

भोपळा मूळचा अमेरिकेतला आहे, पण आज तो भारतीय स्वयंपाकघरांतला एक मुख्य पदार्थ झाला आहे. काशीफळ, कुमरा आणि पेठा या नावांनीही हे फळ ओळखले जाते. आयुर्वेदात त्याला औषधी फळ मानले जाते. पितृपक्षात त्याचे महत्त्व अनेक पटींनी वाढते, कारण या काळात अनेक घरांत कांदा किंवा लसूण न घालता गोड-आंबट भोपळ्याची भाजी केली जाते.

पितृपक्षात पूर्वजांसाठी श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान करण्याबरोबरच ब्राह्मणांना जेवण देण्याची आणि त्यांच्यासाठी सात्विक भोजन तयार करण्याचीही परंपरा आहे. या भोजनात धार्मिक आणि पारंपरिक महत्त्व असलेले अनेक पदार्थ असतात. भोपळ्याची भाजी त्यापैकीच एक आहे.

धार्मिक आणि लोकमान्यतेनुसार पूर्वजांसाठी केलेला नैवेद्य सात्विक आणि शुद्ध असावा. भोपळाही सात्विक भाजी मानली जाते, म्हणून अनेक ठिकाणी श्राद्धाच्या विधींमध्ये तिचा विशेष वापर होतो. पूर्वजांसाठी केलेला सात्विक नैवेद्य त्यांना प्रसन्न करतो आणि कुटुंबावर त्यांचे आशीर्वाद राहतात, असे मानले जाते.

भोपळ्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तो कांदा आणि लसूण न वापरता सहज बनवता येतो. पितृपक्षात तामसिक पदार्थ टाळले जातात. त्यामुळे ही साधी, सात्विक आणि हलकी भाजी श्राद्धाच्या ताटाचा भाग बनते.

भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत भोपळ्याशी संबंधित अनेक लोकमान्यता आहेत. काही भागांत तो कुटुंबातील ज्येष्ठ मुलाचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे काही कुटुंबांतील स्त्रिया भोपळा थेट कापणे टाळतात. आधी घरातील पुरुष भोपळ्याचे दोन समान भाग करतो आणि मग स्त्रिया भाजीसाठी त्याचे लहान तुकडे करतात. काही ठिकाणी भोपळा एकट्याने कापण्याची प्रथा नाही. तो अनेकदा लिंबू, मिरची किंवा दुसऱ्या भाजीबरोबर कापला जातो.

धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई अशा विषयांवरील लेख केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे, असे यात म्हटले आहे.