'घालीन लोटांगन' नंतर 'मंत्रपुष्पांजली' का म्हणावी? अर्थ आणि महत्त्व

सध्या गणपतीचा सीझन सुरू आहे. महाराष्ट्रातील अनेक घरांत रोज सकाळ-संध्याकाळ आरती झाल्यावर 'घालीन लोटांगण' म्हटले जाते आणि त्यानंतर हातात फुले-अक्षता घेऊन 'मंत्रपुष्पांजली' म्हटली जाते. ही केवळ पाठ करण्यापुरती परंपरा नाही, तर पूजा पूर्ण होण्यामागे तिचा वेगळा अर्थ दडलेला आहे. मंत्रपुष्पांजलीतून देवाला फूल अर्पण करत भक्त आपली कृतज्ञता आणि प्रार्थना व्यक्त करतो, अशी महाराष्ट्रात प्रचलित समजूत आहे. रोजच्या पूजेत ही एक ठराविक आणि क्रमाने पाळली जाणारी पद्धत मानली जाते.

'मंत्रपुष्पांजली' हा शब्द तीन शब्दांपासून बनलेला आहे - मंत्र, पुष्प आणि अंजली. मंत्र म्हणजे पवित्र वैदिक उच्चार, पुष्प म्हणजे फूल, तर अंजली म्हणजे दोन्ही हात जोडून किंवा ओंजळीत अर्पण करणे. म्हणजे सोप्या भाषेत सांगायचे तर मंत्र म्हणत देवाला फूल अर्पण करणे, असा याचा अर्थ होतो. या तीन शब्दांच्या अर्थातूनच या संपूर्ण प्रार्थनेचा उद्देश स्पष्ट होतो, असे मानले जाते.

या प्रार्थनेतील सुरुवातीचा प्रसिद्ध मंत्र 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः' हा ऋग्वेदातील पुरुषसूक्ताशी जोडलेला आहे. यातून देवांनी यज्ञाच्या माध्यमातून यज्ञस्वरूप परमेश्वराची उपासना केल्याचा भाव दिसतो. पुढे 'राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने' या मंत्रातून वैश्रवण, म्हणजेच कुबेराला नमस्कार करत कल्याणाची प्रार्थना केली जाते. त्यामुळे मंत्रपुष्पांजलीत एकाच देवतेची स्तुती नसून वैदिक प्रार्थनांचा मोठा आवाका दिसून येतो, असे सांगितले जाते.

'घालीन लोटांगण'मध्ये भक्त देवाच्या पायाशी नम्रपणे शरण जाण्याचा भाव मांडतो. त्यानंतरच मंत्रपुष्पांजलीत हातातील फूल-अक्षता देवाला अर्पण करत प्रार्थना केली जाते. काही पूजा पद्धतींमध्ये मंत्रपुष्पांजली ही पूजेतील शेवटच्या उपचारांपैकी एक मानली जाते. त्यामुळेच आधी भक्ती आणि समर्पणाची भावना व्यक्त करून, त्यानंतर प्रत्यक्ष फूल अर्पण करण्याची ही ठराविक पद्धत तयार झाली आहे, असे मानले जाते. म्हणजेच नम्रतेने शरण गेल्यानंतरच प्रत्यक्ष अर्पणाची कृती करण्याचा हा क्रम आहे.

मंत्रपुष्पांजलीचा मुख्य गाभा म्हणजे अर्पण आणि प्रार्थना. हातातील फूल हे श्रद्धेचे प्रतीक मानून ते देवाच्या पायाशी वाहिले जाते. यातील वैदिक मंत्रांमध्ये धर्म, कल्याण, समृद्धी आणि चांगल्या राज्यकारभाराशी संबंधित प्रार्थनांचे संदर्भ सापडतात. त्यामुळे ही प्रार्थना केवळ वैयक्तिक इच्छा व्यक्त करत नाही, तर त्यातून व्यापक कल्याणाची भावनाही पुढे येते. वैयक्तिक श्रद्धेबरोबरच समाजाच्या भल्याची भावनाही यातून व्यक्त होते, असे मानले जाते.

एक लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे आज म्हटली जाणारी मंत्रपुष्पांजली ही एकसंध सूक्त नसून वेगवेगळ्या ग्रंथांतील मंत्रांचे संकलन आहे. यातील मंत्र ऋग्वेद, तैत्तिरीय आरण्यक आणि ऐतरेय ब्राह्मण यांसारख्या वैदिक ग्रंथांशी निगडित असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे आरतीनंतर म्हटली जाणारी ही प्रार्थना भक्ती, वैदिक परंपरा आणि अर्पणभाव यांचा एकत्रित संगम मानली जाते.