मंदिरासमोर दीपमाळ का असते: रात्रीचा प्रकाश, बांधकामाची रचना आणि दिवेलावणीची परंपरा

महाराष्ट्रातील अनेक मंदिरांच्या प्रांगणात किंवा प्रवेशद्वारासमोर दीपमाळ उभी असते. तिला दीपस्तंभही म्हटले जाते. ती फक्त सुंदर दिसावी म्हणून उभारलेली नसते. तिच्यामागे इतिहास, बांधकामाची खास रचना आणि आध्यात्मिक विचार आहे. विशेषतः महाराष्ट्रातील मध्ययुगीन आणि मराठाकालीन मंदिर स्थापत्यशैलीतला हा एक महत्त्वाचा आणि अविभाज्य भाग मानला जातो.

पहिले कारण अगदी व्यावहारिक आहे. प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात आजच्यासारखी विजेची सोय नव्हती. रात्री किंवा देवाच्या उत्सवाच्या वेळी मंदिराचा परिसर उजळून निघावा, म्हणून प्रांगणात दिव्यांची आरास करण्यासाठी हे स्तंभ उभारले जात. उंचावर लावलेल्या दिव्यांमुळे दूरवरून येणाऱ्या प्रवाशांना आणि भाविकांना अंधारातही मंदिराची दिशा सहज कळत असे.

धार्मिक दृष्टीने पाहिले तर हिंदू धर्मात दिव्याला, म्हणजे अग्नीला, अत्यंत पवित्र आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक मानले जाते. दीपमाळ जमिनीकडून आकाशाकडे निमुळती होत जाते. अंधार म्हणजे अज्ञान दूर करून प्रकाशाकडे, म्हणजे ज्ञानाकडे जाण्याचा 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' हा विचार तिच्यातून दिसतो, असे मानले जाते. तसेच मंदिरासमोर शेकडो दिवे लावल्याने आजूबाजूची नकारात्मक ऊर्जा नष्ट होते आणि सात्त्विक वातावरण तयार होते, अशी श्रद्धा आहे.

बांधकामाच्या बाबतीत दीपमाळ दगड, वीट आणि चुना वापरून उभारलेला मजबूत स्तंभासारखा बांधकाम प्रकार असतो. खाली मोठा दगडी चौथरा असतो. त्यावर पायरी-पायरीने वर निमुळता होत जाणारा गोलाकार किंवा बहुकोनी स्तंभ उभा केलेला असतो. स्तंभावर खालपासून वरपर्यंत क्रमाने लहान दगडी कोनाडे किंवा पायऱ्यांसारखे नक्षीदार 'हात' म्हणजे दीपकळ्या केलेल्या असतात. त्यांवर तेलाच्या पणत्या किंवा दिवे ठेवता येतात. स्तंभाच्या सर्वात वरच्या भागात खोलगट जागा असते. तिथे कापूर, ऊद किंवा गुग्गुळ यांसारखे ज्वालाग्राही पदार्थ टाकून मोठी ज्योत पेटवली जाते. त्या काळातील भूमितीशास्त्राचा आणि स्थापत्यकलेचा हा उत्कृष्ट नमुना मानला जातो.

अनेक ऐतिहासिक संदर्भांनुसार दीपमाळ फक्त धार्मिक कारणापुरती मर्यादित नव्हती. ती मंदिराच्या आणि संपूर्ण गावाच्या वैभवाचे प्रतीक मानली जाई. राजे-महाराजे किंवा जहागीरदार लढाईत विजय मिळवून परतल्यावर, किंवा नवस पूर्ण झाल्यावर, देवाबद्दल कृतज्ञता म्हणून मंदिरासमोर भव्य दीपमाळ उभारत असत.

महाराष्ट्रात जेजुरीचा खंडोबा, औंधची यमाई देवी आणि तुळजापूरची भवानी माता अशा अनेक प्रसिद्ध मंदिरांमध्ये मोठ्या दीपमाळा पाहायला मिळतात. कार्तिक पौर्णिमेला म्हणजे त्रिपुरी पौर्णिमेला, किंवा मंदिराच्या वार्षिक जत्रेत, दीपमाळेवरचे सर्व दिवे एकाच वेळी पेटवले जातात. याला 'दिवेलावणी' म्हणतात. तेव्हाचे दृश्य विलोभनीय असते आणि भाविकांचे डोळे दिपवून टाकते.