IAS अधिकाऱ्याला निवडणूक आयुक्त होण्यासाठी किती प्रमोशन आणि किती वर्षे लागतात?
मुख्य निवडणूक आयुक्त आणि इतर आयुक्तांच्या अधिकारांवरून सुरू असलेला वाद सर्वोच्च न्यायालयात प्रलंबित असल्याने या पदापर्यंतचा प्रवास कसा असतो, याबद्दल उत्सुकता वाढली आहे.
निवडणूक आयोगातील मुख्य निवडणूक आयुक्त आणि इतर आयुक्त यांच्यातील अधिकार व कामकाजावरून सध्या वाद सुरू आहे आणि मुख्य निवडणूक आयुक्तपदाच्या नियुक्तीचा मुद्दा सर्वोच्च न्यायालयात प्रलंबित आहे. यामुळे हा विषय सध्या चर्चेत आहे. या सगळ्या प्रकरणामुळे तरुणांमध्ये, आणि खासकरून UPSC परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये, एक IAS अधिकारी निवडणूक आयुक्त पदापर्यंत नेमका कसा पोहोचतो, याबद्दल मोठी उत्सुकता निर्माण झाली आहे.
IAS अधिकाऱ्याच्या करिअरची सुरुवात सातव्या वेतन आयोगाच्या लेव्हल १० पासून होते. या टप्प्यावर अधिकाऱ्याची नियुक्ती सब-डिव्हिजनल मॅजिस्ट्रेट म्हणजेच SDM किंवा असिस्टंट कलेक्टर म्हणून केली जाते, आणि सुरुवातीचा मूळ पगार दरमहा साधारण ५६,१०० रुपये असतो. साधारण ४ ते ९ वर्षांची सेवा झाल्यानंतर अधिकारी डेप्युटी कलेक्टर किंवा अंडर सेक्रेटरी बनतात. हे लेव्हल ११ असते आणि इथे मूळ पगार वाढून सुमारे ६७,७०० रुपयांपर्यंत पोहोचतो.
त्यानंतरचा टप्पा म्हणजे ९ ते १३ वर्षांची सेवा पूर्ण झाल्यावर अधिकारी जिल्हाधिकारी, म्हणजे DM, किंवा जॉइंट सेक्रेटरी या पदावर पोहोचतो. हे लेव्हल १२ असून यात मूळ पगार सुमारे ७८,८०० रुपयांपर्यंत जातो. १४ ते १६ वर्षांची सेवा झाल्यावर अधिकारी विभागीय आयुक्त किंवा संचालक या पदावर जातो. हे लेव्हल १३ असून इथे पगार वाढून सुमारे १,१८,५०० रुपयांपर्यंत पोहोचतो.
निवडणूक आयुक्त होण्यासाठी सगळ्यात महत्त्वाची अट म्हणजे संबंधित अधिकारी भारत सरकारमध्ये सेक्रेटरी या पदावर काम केलेला असणे आवश्यक आहे. हा टप्पा गाठण्यासाठी साधारण १६ ते २० वर्षांच्या सेवेत अधिकारी सेक्रेटरी-कम-कमिशनर बनतो, २० ते २५ वर्षांच्या सेवेनंतर प्रिन्सिपल सेक्रेटरी, २५ ते ३० वर्षांनंतर अडिशनल चीफ सेक्रेटरी आणि ३० वर्षांपेक्षा जास्त सेवा झाल्यावर सेक्रेटरी टू गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया या पदापर्यंत पोहोचतो. हे लेव्हल १७ असून या स्तरावर मूळ पगार दरमहा सुमारे २,२५,००० रुपये असतो. म्हणजेच एका IAS अधिकाऱ्याला साधारण ६ ते ७ मोठी प्रमोशन्स पार करून, जवळपास ३० वर्षांच्या दीर्घ सेवेनंतरच निवडणूक आयुक्त होण्याची पात्रता मिळते.
निवडणूक आयुक्त आणि मुख्य निवडणूक आयुक्त या दोन्ही पदांवरील व्यक्तींना अपेक्स पे स्केल दिला जातो, जो दरमहा सुमारे २,२५,००० रुपये इतका असतो. हा पगार केंद्र सरकारच्या सेक्रेटरी पदाच्या पगाराच्या जवळपास सारखाच असतो. त्यामुळे या पदावर गेल्यावर मूळ पगारात फार मोठी वाढ होत नाही, पण या पदासोबत मिळणारा प्रोटोकॉल, सुरक्षा, सुविधा आणि देशातील सगळ्यात महत्त्वाची घटनात्मक जबाबदारी पार पाडण्याची संधी, यामुळे हे पद इतर सेक्रेटरी पदांपेक्षा वेगळे आणि खास ठरते.
