ग्रीनविचमधून जाणारी शून्य अंशाची रेषा आणि जगाची वेळ: प्रधान रेखांश दिनाची कहाणी

आपण रोज घड्याळ बघतो, वेगवेगळ्या देशांतल्या वेळा ताडून पाहतो, कधी विमानाने एका खंडातून दुसऱ्या खंडात जातो. पण सगळ्या जगात वेळ इतकी बरोबर कशी जुळते, याचा विचार कधी केला आहे का? याचे उत्तर एका काल्पनिक रेषेत आहे, आणि तिची आठवण म्हणून १ नोव्हेंबर हा दिवस प्रधान रेखांश दिन म्हणून विशेष मानला जातो.

पृथ्वीवर उभ्या आणि आडव्या काल्पनिक रेषा आखलेल्या आहेत. उभ्या रेषांना रेखांश (Longitudes) म्हणतात, तर आडव्या रेषांना अक्षांश (Latitudes). अक्षांशांमध्ये विषुववृत्त (Equator) ही मुख्य रेषा आहे, कारण ती पृथ्वीचे उत्तर आणि दक्षिण गोलार्ध असे दोन भाग करते. रेखांशाला मात्र असा कुठलाच नैसर्गिक मध्यबिंदू नव्हता.

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात प्रत्येक देश आपापल्या सोयीप्रमाणे वेगळ्या ठिकाणावरून वेळ मोजत होता. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय प्रवास, समुद्रमार्गे चालणारा व्यापार आणि रेल्वेची वेळापत्रके यांत मोठा गोंधळ होत असे.

हा गोंधळ संपवण्यासाठी ऑक्टोबर १८८४ मध्ये अमेरिकेतील वॉशिंग्टन डी.सी. शहरात आंतरराष्ट्रीय रेखांश परिषद (International Meridian Conference) भरली. या परिषदेला २५ देशांचे प्रतिनिधी आणि शास्त्रज्ञ हजर होते. बरीच चर्चा आणि वाद झाल्यानंतर बहुमताने ठराव संमत झाला. त्यानुसार लंडनजवळच्या ग्रीनविचमधील रॉयल ऑब्झर्व्हेटरीमधून (Royal Observatory, Greenwich) जाणारी रेषा शून्य अंश रेखांश म्हणजे प्रधान रेखांश (Prime Meridian) म्हणून मान्य झाली. १ नोव्हेंबर १८८४ रोजी या ठरावावर अंतिम शिक्कामोर्तब झाले. म्हणून हा दिवस प्रधान रेखांश दिन म्हणून ओळखला जातो.

या रेषेचे सगळ्यात मोठे काम म्हणजे जागतिक प्रमाणवेळ, म्हणजेच Greenwich Mean Time (GMT), ठरवणे. ही रेषा पृथ्वीचे दोन भाग करते, पूर्व गोलार्ध (Eastern Hemisphere) आणि पश्चिम गोलार्ध (Western Hemisphere). या रेषेपासून पूर्वेकडे किंवा पश्चिमेकडे गेल्यावर वेळ किती बदलते, याचे गणित त्यातून ठरले आहे.

पृथ्वी स्वतःभोवती ३६० अंश फिरते आणि एक फेरी पूर्ण करायला तिला २४ तास लागतात. म्हणजे ती एका तासात १५ अंश रेखांश पार करते, किंवा एक अंश फिरायला ४ मिनिटे घेते. ग्रीनविचपासून पूर्वेकडे गेलो की प्रत्येक अंशाला वेळ ४ मिनिटांनी पुढे जाते, आणि पश्चिमेकडे गेलो की ४ मिनिटांनी मागे येते. भारताची प्रमाणवेळ (Indian Standard Time, IST) ८२.५ अंश पूर्व रेखांशावर आधारलेली आहे. त्यामुळे आपली वेळ ग्रीनविचच्या वेळेपेक्षा ५ तास ३० मिनिटे पुढे (GMT +5:30) आहे.

आज आपण वापरतो ते स्मार्टफोन, जीपीएस (Global Positioning System), गूगल मॅप्स आणि विमान वाहतूक हे सगळे या रेखांशाच्या आधारावरच चालते. आजच्या डिजिटल काळात वेळ अचूक ठेवण्यासाठी ॲटॉमिक क्लॉक आणि युनिव्हर्सल कोऑर्डिनेटेड टाइम (UTC) वापरले जातात. तरी त्यांचा पाया अजूनही ग्रीनविचमधील प्रधान रेखांशावरच आहे.

१८८४ मध्ये जगाने एकत्र येऊन ही एकच पद्धत स्वीकारली नसती, तर आज आंतरराष्ट्रीय व्यापार, शेअर बाजार, दूरसंचार यंत्रणा आणि अंतराळ संशोधन यांत मोठी अराजकता माजली असती. म्हणूनच प्रधान रेखांश दिन विज्ञानाची ताकद आणि माणसांनी एकत्र येऊन काम करण्याचे मोल शिकवतो.