चेंबूरच्या सम्राट गणेशोत्सवाला २२ वर्षे; यंदा नवगुंजराची अनोखी संकल्पना

मुंबईत गणेशोत्सवाचा उत्साह सध्या शिगेला पोहोचलाय, आणि याच जल्लोषात चेंबूरमधलं शिव शक्ती गणेशोत्सव मंडळ, म्हणजेच लोकांमध्ये 'चेंबूरचा सम्राट' या नावाने ओळखलं जाणारं मंडळ, यंदा आपला उत्सव भक्तिभावानं आणि जोशात साजरा करतंय. या मंडळाचा हा तब्बल २२वा गणेशोत्सव आहे. गेल्या बावीस वर्षांत या मंडळानं जी परंपरा जपली आणि भाविकांची जी श्रद्धा कमावली, त्यामुळेच आज 'चेंबूरचा सम्राट' परिसरातल्या गणेशभक्तांसाठी एक खास आकर्षणाचं ठिकाण बनलंय.

यंदाच्या उत्सवाचं सगळ्यात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे मंडळानं निवडलेली 'नवगुंजरा' ही संकल्पना. ही एक पौराणिक कथेवर आधारित संकल्पना असून मुख्यतः ओडिशाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेशी तिचा जवळचा संबंध आहे. वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या आणि पक्ष्यांच्या शरीराचे अवयव एकत्र येऊन तयार झालेलं हे विलक्षण संमिश्र रूप विष्णू आणि कृष्णाच्या दैवी स्वरूपाशी जोडलं जातं. या संकल्पनेमागे 'रूप अनेक, तत्त्व एक' असा संदेश दडलेला आहे, म्हणजे बाह्यरूपं कितीही वेगवेगळी असली, तरी त्यामागचं दैवी तत्त्व एकच असतं, हीच भावना यातून व्यक्त होते.

नवगुंजराची कथा प्रामुख्याने ओडिया कवी सरला दास यांनी लिहिलेल्या ओडिया महाभारतात सापडते. कथेनुसार, अर्जुन तपश्चर्या करत असताना त्याच्यासमोर असं एक विचित्र प्राणीरूप प्रकट होतं, जे त्यानं यापूर्वी कधीच पाहिलेलं नसतं. हे रूप बघून अर्जुन आधी सावध होतो आणि धनुष्य उचलतो, पण नंतर त्याला जाणीव होते की हे काही सामान्य प्राणी नाही, तर त्यामागे प्रत्यक्ष दैवी शक्ती आहे. त्यामुळे तो शस्त्र खाली ठेवून त्या रूपापुढे नतमस्तक होतो. इथे एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे, की ही कथा व्यासांनी लिहिलेल्या मूळ संस्कृत महाभारतात कुठेही आढळत नाही. ती फक्त सरला दास यांच्या ओडिया महाभारताचाच भाग आहे. नवगुंजरा या नावातच त्याचं स्वरूप दडलेलं आहे, म्हणजे नऊ वेगवेगळ्या जीवांचे अवयव एकत्र येऊन बनलेलं एक रूप. वेगवेगळ्या चित्रणांत तपशीलात थोडाफार फरक दिसतो, पण प्रचलित ओडिया शैलीत या रूपाला कोंबड्याचं मस्तक, मोराची मान, बैलाचा कुबडा, सिंहाची कंबर, सर्पाची शेपटी आणि हत्ती, वाघ, हरीण किंवा घोड्यासारख्या प्राण्यांचे पाय दाखवले जातात. एका मानवी हातात कमळ धरलेलंही दाखवलं जातं. त्यामुळे नवगुंजरा हे केवळ एक विचित्र प्राणीरूप न राहता, विविधतेतून प्रकट होणाऱ्या एका दैवी तत्त्वाचं प्रतीक मानलं जातं.

ओडिशाच्या धार्मिक आणि कलात्मक परंपरेत नवगुंजराला खास स्थान आहे. श्रीजगन्नाथ परंपरेत आणि ओडिशाच्या प्रसिद्ध पट्टचित्र कलेत नवगुंजराचं चित्रण पाहायला मिळतं. रंगीबेरंगी आणि बारीकसारीक कलाकुसरीतून हे दैवी रूप साकारण्याची तिथे फार जुनी परंपरा आहे.

शिव शक्ती गणेशोत्सव मंडळाच्या या बावीस वर्षांच्या वाटचालीमुळे चेंबूर परिसरात या उत्सवाची स्वतंत्र ओळख तयार झालीय. बाप्पाचं दर्शन, आकर्षक सजावट आणि यंदाची धार्मिक-सांस्कृतिक संकल्पना, यातून भाविकांना काहीतरी वेगळा अनुभव देण्याचा मंडळाचा प्रयत्न आहे. '२२ वर्षांची श्रद्धा, २२ वर्षांची परंपरा आणि २२ वर्षांचा चेंबूरचा सम्राट' याच भावनेतून यंदाचा उत्सव साजरा होतोय. नवगुंजराच्या माध्यमातून अनेकतेत एकता, प्रत्येक रूपातलं दैवी अस्तित्व आणि भारतीय पौराणिक व कला परंपरेची ओळख भाविकांसमोर मांडली जातेय.