मुलांच्या भविष्यासाठी PPF, सुकन्या समृद्धी, NPS वात्सल्य: पैसे कधी आणि किती काढता येतात

सध्याच्या वाढत्या महागाईत शिक्षणही महाग झाले आहे. त्यामुळे अनेक जागरूक पालक मूल जन्माला आल्यानंतर लगेचच त्याच्या शिक्षणासाठी, उच्च शिक्षणासाठी किंवा पुढच्या मोठ्या खर्चासाठी बचत सुरू करतात. पालक साधारणपणे विश्वासार्ह पर्याय निवडतात आणि त्यासाठी तीन सरकारी योजना उत्तम मानल्या जातात. काही जण पब्लिक प्रॉव्हिडंट फंड म्हणजे PPF मध्ये पैसे ठेवतात, मुलगी असेल तर सुकन्या समृद्धी योजना निवडतात, तर काही पालक NPS वात्सल्य योजनेत गुंतवणूक करतात.

दर महिन्याला किंवा वर्षाला थोडी थोडी रक्कम बाजूला काढून मुलगा किंवा मुलगी 18 वर्षांची होईपर्यंत मोठा निधी उभा राहावा, अशी अपेक्षा असते. पण फक्त गुंतवणूक सुरू करणे पुरेसे नाही. पैसे कधी काढता येतात, किती काढता येतात आणि मुदतीआधी पैसे काढायचे असतील तर कोणते नियम आहेत, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

समजा तुमचे मूल आता 3 वर्षांचे आहे आणि तुम्ही आजपासून गुंतवणूक सुरू केली. 15 वर्षांनी मूल 18 वर्षांचे होईल. तेव्हा शिक्षणासाठी किंवा इतर गरजांसाठी पूर्ण निधी हातात येईल का, याचे उत्तर तुम्ही कोणती योजना निवडली यावर अवलंबून आहे. कारण PPF, सुकन्या समृद्धी आणि NPS वात्सल्य या तिन्हींचे पैसे काढण्याचे नियम वेगवेगळे आहेत.

PPF हा दीर्घ मुदतीच्या बचतीसाठी वापरला जाणारा पर्याय आहे. खाते उघडल्यापासून 15 वर्षांनी ते परिपक्व होते. म्हणजे मूल 3 वर्षांचे असताना खाते उघडले, तर ते 18 वर्षांचे झाल्यावर खाते परिपक्व होऊ शकते आणि नियमानुसार खात्यातील पूर्ण रक्कम काढता येते. खाते पुढे चालू ठेवायचे असेल तर 5 वर्षांची मुदतवाढ घेता येते. मात्र खाते मुलाच्या 3 व्या वर्षीच उघडले तरच 18 व्या वर्षी 15 वर्षे पूर्ण होतील. खाते उशिरा उघडले तर मुलाच्या 18 व्या वर्षी पूर्ण निधी काढता येईलच असे नाही.

PPF मध्ये मुदत संपण्याआधीही काही परिस्थितींत पैसे काढता येतात. खाते उघडल्यानंतर 5 आर्थिक वर्षे पूर्ण झाली की, साधारणपणे 7 व्या आर्थिक वर्षापासून काही रक्कम काढण्याची सोय मिळते. ठरावीक मर्यादेत रकमेच्या 50% पर्यंत पैसे काढता येतात आणि वर्षातून एकदाच काढता येतात. उच्च शिक्षण किंवा गंभीर आजारावरील उपचार अशा कारणांसाठी 5 आर्थिक वर्षांनंतर खाते मुदतीआधी बंद करण्याचीही तरतूद आहे. पण तसे केल्यास लागू नियमांनुसार व्याज कमी मिळू शकते. त्यामुळे पैसे काढण्याची वेळ आणि त्याच्या अटी आधीच समजून घ्याव्या लागतात.

सुकन्या समृद्धी योजना फक्त मुलींसाठी आहे. या खात्याची मुदत खाते उघडल्यापासून 21 वर्षांनी संपते. त्यामुळे मुलगी 3 वर्षांची असताना खाते उघडले, तर पूर्ण रक्कम साधारणपणे ती 24 वर्षांची झाल्यावर मिळेल. मुलगी 18 वर्षांची झाली किंवा तिने 10 वी उत्तीर्ण केली, की उच्च शिक्षणासाठी खात्यातील रकमेच्या 50% पर्यंत पैसे काढता येतात. त्यासाठी प्रवेशाची कागदपत्रे किंवा शैक्षणिक शुल्काचा पुरावा द्यावा लागू शकतो.

मुलीचे लग्न होत असेल तरही पैसे काढण्याची विशेष तरतूद आहे. लग्नाच्या तारखेला मुलीचे वय किमान 18 वर्षे पूर्ण असणे आवश्यक आहे. ही अट पूर्ण झाली तर खाते बंद करून नियमानुसार पूर्ण रक्कम काढता येऊ शकते. म्हणून मुलगी 18 वर्षांची झाल्यावर उच्च शिक्षणाचा पूर्ण निधी मिळेल असे गृहीत धरून या योजनेत गुंतवणूक करू नये. शिक्षणासाठी लागणारी रक्कम, ती कधी उपलब्ध होईल आणि इतर आर्थिक स्रोत कोणते, याचे नियोजन आधीच करावे.

NPS वात्सल्य ही अल्पवयीन मुलांसाठी सुरू केलेली दीर्घ मुदतीची निवृत्तीसाठीची बचत योजना आहे. मूल 18 वर्षांचे झाल्यावर खात्यासाठी नव्याने KYC करावे लागते आणि नॉमिनीची माहिती द्यावी लागते. त्यानंतर खात्याची जबाबदारी मुलाकडे जाते आणि पुढच्या गुंतवणुकीचे निर्णय त्याला घेता येतात. 18 वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर तीन प्रमुख पर्याय असतात. पहिला, खाते 21 वर्षांचे होईपर्यंत चालू ठेवणे. दुसरा, जमा रक्कम सामान्य NPS खात्यात हस्तांतरित करणे. तिसरा, नियमांनुसार पैसे काढणे.

दिलेल्या माहितीनुसार खात्यातील रक्कम 8 लाख रुपयांपेक्षा कमी असेल तर पूर्ण रक्कम एकरकमी काढण्याचा पर्याय मिळू शकतो. रक्कम 8 लाख रुपये किंवा त्याहून जास्त असेल तर जास्तीत जास्त 80% रक्कम एकरकमी काढता येते आणि उरलेल्या किमान 20% रकमेतून अ‍ॅन्युइटी म्हणजे नियमित पेन्शन देणारी योजना घ्यावी लागते. प्रत्यक्ष पैसे काढताना त्या वेळी लागू असलेले NPS चे नियम आणि अटी तपासणे महत्त्वाचे आहे.

18 वर्षे पूर्ण होण्याआधीही काही विशिष्ट परिस्थितींत NPS वात्सल्य खात्यातून पैसे काढता येतात. त्यासाठी खाते किमान 3 वर्षे जुने असावे लागते. शिक्षण, आजारावरील उपचार किंवा 75% पेक्षा जास्त दिव्यांगत्व अशा कारणांसाठी स्वतः जमा केलेल्या रकमेच्या 25% पर्यंत पैसे काढता येतात. या हिशोबात गुंतवणुकीतून मिळालेला परतावा धरला जात नाही. 18 वर्षांच्या आधी जास्तीत जास्त 2 वेळा पैसे काढता येतात. त्यानंतर 18 ते 21 वर्षांच्या काळात आणखी 2 वेळा संधी असू शकते. त्यासाठी संबंधित नियमांची खात्री करून घेणे आवश्यक आहे.

तिन्ही योजना वेगवेगळ्या गरजांसाठी उपयुक्त ठरू शकतात. कोणती योजना सर्वोत्तम, हे प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती आणि पैशांची गरज कधी लागणार यावर अवलंबून असते. मूल 18 वर्षांचे झाल्यावर उच्च शिक्षणासाठी पूर्ण निधी हवा असेल, तर फक्त किती व्याज मिळते एवढाच विचार पुरेसा नाही. तेव्हा प्रत्यक्षात किती रक्कम काढता येईल, कोणत्या अटी लागू असतील आणि उरलेल्या खर्चासाठी दुसरा निधी आहे का, हे तपासावे लागेल.

वाढत्या महागाईमुळे आज शिक्षणाला लागणारा खर्च पुढे लक्षणीय वाढू शकतो. म्हणून नियमित बचतीसोबत महागाईचा विचार करून आर्थिक उद्दिष्ट ठरवणे महत्त्वाचे आहे. दरवर्षी किती रक्कम गुंतवायची, किती वर्षे गुंतवणूक चालू ठेवायची आणि गरज पडल्यास पैसे कधी काढता येतील, याचे नियोजन आधीच करावे. मुलांसाठी लवकर गुंतवणूक सुरू करणे हा चांगला निर्णय आहे. पण योजना निवडताना परताव्याइतकेच पैसे काढण्याचे नियमही समजून घ्यावेत. कोणत्याही योजनेत पैसे गुंतवण्यापूर्वी तिचे अद्ययावत अधिकृत नियम, पात्रता आणि पैसे काढण्याच्या अटी तपासूनच निर्णय घ्या.