मुलाचे वेगळे बचत खाते कधी उघडावे? पालकांसाठी काही मुद्दे

शिक्षण, पॉकेट मनी, भेटवस्तू किंवा पुढे लागणारा खर्च यासाठी पैसे बाजूला ठेवायचे असतील, तर मुलाच्या नावाने वेगळे बचत खाते उघडणे उपयोगी ठरू शकते. त्यातून मुलांना पैशाच्या सवयीही लागतात. खाते उघडण्याची योग्य वेळ मुलाच्या वयावर कमी आणि खात्याचा हेतू स्पष्ट आहे का, ते नीट सांभाळता येईल का, यावर जास्त अवलंबून असते.

मुलाचे पैसे घरखर्चापासून वेगळे ठेवले, तर बचतीचा हिशेब ठेवणे सोपे जाते आणि मुलांना पैशाचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळतो. अशा खात्यामुळे कुटुंबांना मुलाच्या गरजांसाठी खास बचत उभी करता येते, बजेट आणि ठरावीक ध्येयासाठी बचत यांची ओळख करून देता येते, तसेच ठेव, पैसे काढणे आणि व्याज कसे चालते ते मुलांना शिकवता येते. मोठ्या मुलांना देखरेखीखाली डिजिटल बँकिंगचा अनुभव देता येतो आणि भेटवस्तू, पॉकेट मनी किंवा शिक्षणासाठीची बचत नीट लावून ठेवता येते. एखाद्या ठरावीक ध्येयासाठी नियमित रक्कम भरली जात असेल, तर वेगळे बचत खाते विशेष उपयोगी ठरते.

प्रत्येक मुलाला खाते हवे, असे सांगणारे एकच वय नाही. मुलाला नियमित पॉकेट मनी किंवा पैशाच्या भेटी मिळत असतील, शिक्षणासाठी स्वतंत्र निधी उभा करायचा असेल, मुलाला बचत आणि खर्च समजण्याइतके वय झाले असेल, त्याने स्वतःच्या पैशाचा हिशेब ठेवायला सुरुवात करावी असे वाटत असेल, किंवा मुलासाठीची दीर्घकाळाची बचत रोजच्या घरखर्चाच्या पैशापासून वेगळी ठेवायची असेल, तेव्हा पालक खाते उघडण्याचा विचार करू शकतात.

आरबीआयच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार कोणत्याही वयाच्या अल्पवयीन मुलाचे ठेव खाते नैसर्गिक किंवा कायदेशीररीत्या नेमलेल्या पालकामार्फत चालू शकते. तसेच बँका आपल्या धोरणांनुसार आणि सुरक्षेच्या अटींनुसार 10 वर्षांपेक्षा मोठ्या अल्पवयीन मुलांना बचत खाते स्वतंत्रपणे चालवू देऊ शकतात.

खात्याचा प्रकार साधारणपणे मुलाचे वय आणि त्याला किती स्वातंत्र्य द्यायचे यावर ठरतो. लहान मुलांसाठी पालक किंवा पालकाने चालवायचे खाते असते, मोठ्या मुलांसाठी बँकेच्या नियमांनुसार मुलाने स्वतः चालवायचे अल्पवयीन खाते असते, आणि मूल सज्ञान झाल्यानंतर नेहमीचे खाते असते, जे मूल स्वतंत्रपणे चालवते. अर्ज करण्यापूर्वी बँकेची वयाची अट, किमान शिल्लक, व्यवहार मर्यादा, डेबिट कार्डची सोय आणि डिजिटल बँकिंगच्या सुविधा तपासून पाहाव्यात.

आयडीएफसी फर्स्ट बँक सध्या 18 वर्षांखालील मुलांसाठी मायनर्स सेव्हिंग्ज अकाउंट देते, जे पालक किंवा पालकाच्या मदतीने चालवता येते. याशिवाय बँकेचे FIRST Prodigy हे खाते आहे, जे 10 वर्षांपेक्षा मोठ्या आणि 18 वर्षांखालील भारतीय रहिवासी अल्पवयीन मुलांसाठी असून ते मुलाने स्वतः चालवायचे बचत खाते आहे. बँकेच्या सध्याच्या माहितीनुसार पालकाने चालवायच्या मायनर्स सेव्हिंग्ज अकाउंटमध्ये सरासरी मासिक शिल्लकीची अट नाही. FIRST Prodigy खात्यात मात्र 10,000 रुपये सरासरी मासिक शिल्लक ठेवावी लागते आणि त्यासोबत ठरावीक व्यवहार मर्यादा व इतर फायद्यांसह व्हिसा प्लॅटिनम डेबिट कार्ड मिळते. अल्पवयीन मुलाचे खाते ऑनलाइन उघडण्याचा विचार करणाऱ्या कुटुंबांसाठी बँकेने आपल्या अल्पवयीन खात्यांसाठी डिजिटल पद्धत दिली आहे, मात्र पात्रता, कागदपत्रे आणि खाते चालवण्याची व्यवस्था खात्याच्या प्रकारानुसार वेगळी असते.

कागदपत्रांची अट बँकेनुसार बदलते, पण मूल आणि पालक दोघांचीही कागदपत्रे जवळ ठेवावीत. आयडीएफसी फर्स्ट बँकेच्या पालकाने चालवायच्या मायनर्स सेव्हिंग्ज अकाउंटसाठी मुलाचा जन्मदाखला, आधार किंवा पासपोर्ट आणि फोटो, तसेच पालकाचा ओळखीचा व पत्त्याचा पुरावा, फोटो आणि सही केलेला अर्ज लागतो, असे बँकेने नमूद केले आहे. ऑनलाइन खाते उघडण्याआधी ताज्या कागदपत्रांच्या अटी तपासाव्यात, कारण खात्याच्या प्रकारानुसार आणि बँकिंग धोरणांनुसार आणखी कागदपत्रे मागितली जाऊ शकतात.

मुलाने खाते स्वतः सांभाळायला कधी सुरुवात करावी, हे हळूहळू ठरवता येते. लहान मुले सुरुवातीला फक्त ठेवी आणि शिल्लक पाहू शकतात, तर मोठी मुले खर्चाचा हिशेब ठेवायला, ध्येयासाठी बचत करायला आणि परवानगी असलेल्या बँकिंग सुविधा वापरायला शिकू शकतात. 10 वर्षांपेक्षा मोठ्या मुलांसाठी बँकेच्या नियमांनुसार स्वतः चालवायचे खाते जास्त प्रत्यक्ष अनुभव देऊ शकते. मूल 18 वर्षांचे झाल्यावर खाते साधारणपणे बदलून घ्यावे लागते किंवा नव्याने केवायसी आणि खाते चालवण्याच्या सूचना देऊन नियमित करावे लागते.

थोडक्यात, मुलासाठीचे वेगळे बचत खाते कुटुंबांना मुलाच्या नावाची बचत नीट लावायला आणि मुलांना पैशाची जबाबदारीने हाताळणी शिकवायला मदत करू शकते. शिक्षणाची बचत असो, पॉकेट मनी असो किंवा आर्थिक शिक्षण असो, हेतू स्पष्ट असतो तेव्हा खाते उघडण्याची योग्य वेळ असते. खाते निवडण्यापूर्वी बँकेची वयाची अट, पालकाची व्यवस्था, शिल्लकीच्या अटी, व्यवहारांच्या सुविधा आणि कागदपत्रे यांची तुलना करावी.

काही सामान्य प्रश्नांची उत्तरे अशी. मुलाला बचत खाते असू शकते का? हो, बँकेच्या लागू नियमांनुसार अल्पवयीन मुलाचे ठेव खाते पालक किंवा कायदेशीर पालकामार्फत चालू शकते. अल्पवयीन मूल बचत खाते स्वतंत्रपणे चालवू शकते का? बँका आपल्या धोरणांनुसार आणि सुरक्षेच्या अटींनुसार 10 वर्षांपेक्षा मोठ्या मुलांना तशी परवानगी देऊ शकतात. शिक्षणाच्या बचतीसाठी असे खाते उपयोगी आहे का? हो, वेगळे खाते पालकांना नियमित रक्कम लावून ठेवायला आणि शिक्षणाची बचत रोजच्या खर्चापासून वेगळी ठेवायला मदत करते. ऑनलाइन खाते उघडता येते का? काही बँका अल्पवयीन खात्यांसाठी डिजिटल पद्धत देतात, मात्र उपलब्ध प्रक्रिया आणि कागदपत्रे विशिष्ट खात्यावर अवलंबून असतात. मूल 18 वर्षांचे झाल्यावर काय होते? तरुण मुलाला खात्याचे नियंत्रण मिळावे म्हणून बँक साधारणपणे नव्याने केवायसी आणि सुधारित सूचना देऊन खाते नियमित करायला सांगते.