कापसाच्या कष्टकऱ्यांचा सन्मान: ७ ऑक्टोबरला जगभर साजरा होतो जागतिक कापूस दिवस

जगभरात दरवर्षी ७ ऑक्टोबरला जागतिक कापूस दिवस (World Cotton Day) साजरा केला जातो. कापूस म्हणजे फक्त अंगावरचे कपडे नाहीत. जागतिक अर्थव्यवस्था, व्यापार आणि कोट्यवधी शेतकरी कुटुंबांची रोजीरोटी यांचा तो मुख्य आधार आहे. म्हणूनच त्याला आदराने "पांढरे सोने" (White Gold) म्हणतात.

या दिवसाचे तीन उद्देश आहेत. कापसाचे सामाजिक आणि आर्थिक महत्त्व जगासमोर मांडणे, कापूस पिकवणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या कष्टाचा सन्मान करणे आणि या क्षेत्रापुढच्या अडचणींवर मात करण्यासाठी देशादेशांमधील सहकार्य वाढवणे.

हा दिवस सुरू होण्याची सुरुवात २०१९ मध्ये झाली. बेनिन, बुर्किना फासो, चाड आणि माली हे चार आफ्रिकन देश "कॉटन-४" या नावाने ओळखले जातात. या चार देशांनी संयुक्त राष्ट्र अन्न आणि कृषी संघटना (FAO) आणि जागतिक व्यापार संघटना (WTO) यांना प्रस्ताव दिला होता की कापसासाठी एक खास दिवस जाहीर करावा. या प्रस्तावाला जगभरातून चांगला प्रतिसाद मिळाला आणि संयुक्त राष्ट्रांनी ७ ऑक्टोबर हा दिवस अधिकृतपणे जागतिक कापूस दिवस म्हणून मान्य केला. तेव्हापासून शेती आणि उद्योग क्षेत्रातील सर्व संबंधित घटकांना एकत्र आणणारे व्यासपीठ म्हणून हा दिवस साजरा होतो.

कापूस हा फक्त निसर्गाने दिलेला नैसर्गिक धागा नाही, तर या पिकाचा कोणताही भाग वाया जात नाही. सूतकताई आणि कापड तयार करण्यासाठी त्याचा सगळ्यात जास्त वापर होतोच. पण कापसाच्या बियांपासून (सरकी) खाद्यतेल निघते. हे तेल स्वयंपाकात आणि वेगवेगळ्या अन्नप्रक्रियांमध्ये वापरतात. तेल काढल्यावर जी पेंड उरते (Cottonseed Cake), ती जनावरांसाठी पौष्टिक आणि प्रोटीनयुक्त खाद्य म्हणून दिली जाते. शिवाय वैद्यकीय क्षेत्रात सर्जिकल कॉटन, बँडेज आणि अनेक औषधी उत्पादनांमध्ये कापसाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

भारतासारख्या शेतीप्रधान देशात कापसाला फार महत्त्व आहे. भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या कापूस उत्पादक आणि वापरकर्त्या देशांपैकी एक आहे. महाराष्ट्रातील विदर्भ आणि मराठवाडा, तसेच गुजरात, तेलंगणा, पंजाब आणि राजस्थान या राज्यांची ग्रामीण अर्थव्यवस्था मुख्यतः कापसावरच चालते. महाराष्ट्रात खास करून काळ्या कसदार जमिनीत (Regur Soil) कापसाचे भरपूर उत्पादन येते. लाखो शेतकरी, शेतमजूर, जिनिंग मिलमधले कामगार आणि कापड उद्योगातले कर्मचारी यांच्या घरातली चूल या पांढऱ्या सोन्यावरच पेटते.

बदलत्या हवामानात मात्र कापसाच्या शेतीपुढे अनेक अडचणी उभ्या आहेत. अवकाळी पाऊस, किडींचा त्रास (विशेषतः बोंडअळी), वाढत जाणारा उत्पादन खर्च आणि बाजारभावातले चढउतार यामुळे शेतकरी अडचणीत येतात. अशा वेळी हा दिवस सेंद्रिय कापूस (Organic Cotton) आणि शाश्वत शेतीच्या (Sustainable Agriculture) पद्धती स्वीकारण्याचा संदेश देतो. पाणी कमी वापरणे, रासायनिक खतांचा मर्यादित वापर करणे आणि पिकांची योग्य फेरपालट करून जमिनीचा कस टिकवणे ही आजची गरज आहे.

जगभरात सेंद्रिय कापसाची मागणी झपाट्याने वाढत आहे, कारण ग्राहक आता पर्यावरणाला अनुकूल आणि त्वचेला त्रास न देणाऱ्या (Skin-friendly) कपड्यांना पसंती देत आहेत. या दिवसाच्या निमित्ताने जगभरातला समुदाय कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांना योग्य बाजारपेठ, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि रास्त भाव मिळवून देण्यासाठी कटिबद्ध होतो. कापसाचे भविष्य सुरक्षित करणे म्हणजे फक्त एका पिकाला जपणे नाही, तर त्याच्याशी जोडलेल्या कोट्यवधी हातांना आर्थिक स्थैर्य देणे आहे.