माहिती मिळवण्याचा हक्क आणि लोकशाही बळकट करणारा २८ सप्टेंबरचा आंतरराष्ट्रीय दिवस

कोणतीही लोकशाही चांगली चालायची असेल तर त्यासाठी लागणारी सगळ्यात मोठी गोष्ट म्हणजे नागरिकांना असलेली माहिती. सरकार काय निर्णय घेतंय, कुठली धोरणं राबवतंय, कुठल्या योजना आणतंय, याची अचूक माहिती प्रत्येकाला मिळाली तरच खरा विकास शक्य होतो. हाच विचार घेऊन दरवर्षी २८ सप्टेंबरला जगभर माहिती मिळवण्याचा आंतरराष्ट्रीय सार्वत्रिक दिवस साजरा केला जातो. इंग्रजीत याला International Day for Universal Access to Information म्हणजे IDUAI असं म्हणतात.

हा दिवस साजरा करण्याची सुरुवात युनेस्कोने म्हणजे संयुक्त राष्ट्र शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटनेने केली. प्रशासनात पारदर्शकता यावी, अधिकारी लोकांना जाब देण्यास बांधील असावेत आणि एकूणच कारभार सुशासनाच्या दिशेने जावा, यासाठी हा दिवस महत्त्वाचा मानला जातो.

माहितीचा अधिकार हा फक्त एक कायदा नाही, तो माणसाच्या मूलभूत हक्कांचाच एक भाग आहे. सरकारी कार्यालयं आणि सार्वजनिक संस्थांकडे असलेली माहिती जेव्हा सहज उपलब्ध होते, तेव्हा लोक आपले निर्णय जास्त चांगल्या पद्धतीने घेऊ शकतात. भारतात २००५ साली माहितीचा अधिकार कायदा लागू झाला आणि तेव्हापासून सामान्य माणसाच्या हातात प्रशासनाला प्रश्न विचारण्याचं एक मोठं हत्यार आलं. या दिवशी लोकांना त्यांच्या याच अधिकाराची आठवण करून दिली जाते, जेणेकरून ते सरकारी कामकाजावर लक्ष ठेवू शकतील आणि भ्रष्टाचाराला थोडा तरी आळा बसेल.

आज आपण डिजिटल युगात राहतोय, जिथे मोबाईल आणि सोशल मीडियामुळे क्षणाक्षणाला भरपूर माहिती समोर येत राहते. पण याच माहितीच्या गर्दीत सगळ्यात मोठं आव्हान म्हणजे खरी बातमी आणि बनावट बातमी यातला फरक ओळखणं. चुकीची माहिती आणि अफवा पसरल्या की समाजात गैरसमज पसरतात आणि लोकशाही प्रक्रिया कमकुवत होते. त्यामुळे आता फक्त माहिती मिळणं पुरेसं नाही, तर ती माहिती विश्वासार्ह, अधिकृत आणि खरी असणं गरजेचं झालंय.

माहिती कुठल्याही अडथळ्याशिवाय, मुक्तपणे मिळणं यामुळे समाजात समानता येण्यास मदत होते. पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि सर्वसामान्य नागरिक यांच्यासाठी हा अधिकार म्हणजे एक मोठी ढाल आहे. पत्रकारांना निष्पक्ष बातमीदारी करायची असेल तर सरकारी आकडेवारी आणि कागदपत्रं मिळणं सोपं व्हायला हवं. आणि नागरिकांना जेव्हा योग्य माहिती मिळते, तेव्हा ते सरकारच्या कल्याणकारी योजनांचा पुरेपूर फायदा घेऊ शकतात, त्यामुळे सामाजिक न्याय प्रस्थापित होण्यासही मदत होते.

युनेस्कोच्या पुढाकाराने साजरा होणारा हा दिवस दरवर्षी एका ठराविक संकल्पनेवर आधारित असतो. या निमित्ताने जगभरातल्या देशांना आपल्या माहिती अधिकार कायद्यांत सुधारणा करायचं आणि डिजिटल तंत्रज्ञान वापरून माहिती आणखी सुलभ करायचं आवाहन केलं जातं. माहिती सहज मिळणं हे फक्त सरकारपुरतं मर्यादित नाही, तर त्याचा थेट संबंध शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण आणि आर्थिक विकासाशीही आहे.

शेवटी, माहिती मिळवण्याचा आंतरराष्ट्रीय सार्वत्रिक दिवस प्रत्येक नागरिकाला हेच सांगतो की, ज्ञान आणि माहितीचा अधिकार हाच खऱ्या अर्थाने लोकशाहीचा आत्मा आहे. अफवांपासून लांब राहून खरी माहिती निवडणं, प्रशासकीय कामात पारदर्शकता यावी म्हणून प्रश्न विचारणं आणि आपल्या मूलभूत हक्कांचा योग्य वापर करणं, ही प्रत्येक जबाबदार नागरिकाची जबाबदारी आहे. या दिवशी घेतलेला जागरूकतेचा संकल्पच पुढे एक सशक्त आणि सुजाण समाज घडवू शकतो.