सरदार पटेल यांची १५१ वी जयंती: राष्ट्रीय एकता दिनी एकता नगरमध्ये मोठा सोहळा

नवी दिल्ली, ३१ ऑक्टोबर २०२६: सरदार वल्लभभाई पटेल यांची १५१ वी जयंती ३१ ऑक्टोबरला साजरी होत आहे. २०१४ पासून हा दिवस राष्ट्रीय एकता दिन म्हणून पाळला जातो. देशाची एकता, अखंडता आणि सुरक्षा जपण्याचा राष्ट्रीय संकल्प या दिवशी केला जातो. भारतासारखा मोठा आणि विविधतेने भरलेला देश एकत्र कसा ठेवायचा, हा प्रश्न प्रजासत्ताकाइतकाच जुना आहे. सरदार पटेल यांनी १९४७ आणि १९४८ मध्ये संवाद, समजूत आणि खंबीरपणा यांच्या दुर्मिळ मेळातून त्याचे उत्तर दिले. एकोणऐंशी वर्षांनंतरही त्यांचे उत्तर चर्चेची दिशा ठरवते.

ब्रिटिश गेले तेव्हा सर्वोच्चसत्ता संपुष्टात आली आणि ५६० पेक्षा जास्त संस्थाने कागदावर आपले भवितव्य स्वतः ठरवण्यास मोकळी होती. २५ जून १९४७ रोजी सरदार पटेल यांच्या नेतृत्वाखाली States Department स्थापन झाले. व्ही. पी. मेनन सचिव म्हणून सोबत होते. त्यांनी विक्रमी वेळेत ही संस्थाने भारतीय संघराज्यात आणली. बहुतेक राज्यकर्त्यांनी वाटाघाटीनंतर विलीनीकरणाच्या करारावर सही केली. जुनागड आणि हैदराबादसारख्या ठिकाणी चर्चा फसली, तेव्हा सरदार पटेल यांनी राष्ट्रहितासाठी ठाम कारवाई करायला मागेपुढे पाहिले नाही. तो प्रयत्न झाला नसता तर भारताचा नकाशा खूप वेगळा दिसला असता, असे सांगितले जाते.

फक्त भूभाग म्हणजे राष्ट्र नव्हे, हे सरदार पटेल यांना माहीत होते. त्यांनी अखिल भारतीय सेवांचा पुरस्कार केला. त्यांना ते देशाची पोलादी चौकट म्हणत आणि राज्यघटनेने त्यांना संरक्षण दिले जावे याची काळजी घेतली. देशाचे पहिले गृहमंत्री आणि उपपंतप्रधान म्हणून त्यांनी फाळणीच्या काळात निर्वासितांचे पुनर्वसन आणि कायदा-सुव्यवस्था पूर्ववत करण्याचे काम पाहिले. संविधान सभेत मूलभूत हक्क, अल्पसंख्याक आणि प्रांतिक बाबींच्या समित्यांचे अध्यक्षपद त्यांनी सांभाळले. अमेरिकन इतिहासकार जॉर्ज सी. हेरिंग यांनी १९६४ मध्येच त्यांना आधुनिक भारताचे शिल्पकार म्हटले होते.

यंदाच्या सोहळ्याचे स्वरूपही मोठे आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी एकता नगर येथील स्टॅच्यू ऑफ युनिटी येथे सरदार पटेल यांना आदरांजली वाहतील आणि एकता दिवस परेड पाहतील. ही परेड प्रथमच संध्याकाळी होणार आहे. BSF, CRPF, CISF, ITBP आणि SSB च्या तुकड्या, तसेच सशस्त्र नक्षलवादाविरुद्ध लढ्यात आघाडीवर राहिलेल्या राज्य पोलीस दलांच्या तुकड्या संचलन करतील. मार्गावरील स्क्रीनवर प्रत्येक दलाची भूमिका दाखवली जाईल.

सांस्कृतिक कार्यक्रमातही हाच संदेश आहे. नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा एकेकाळी सशस्त्र नक्षलवादाने बाधित असलेल्या १२६ जिल्ह्यांतील २,००० कलाकारांचे सादरीकरण करणार आहे. लोकनृत्ये, शास्त्रीय नृत्ये, Unity Tableau Parade आणि सरदार पटेल यांच्या जीवनावरील संध्याकाळचा Light and Sound Show हेही असतील. प्रथमच चित्ररथ सरकारी विभागांनी नव्हे, तर MyGov च्या राष्ट्रीय स्पर्धांतून नागरिकांनी तयार केले आहेत. दिवसाची सांस्कृतिक थीम वंदे मातरम् आहे.

एकता नगरबाहेरही जिल्हे, संस्था आणि कॅम्पसमध्ये Run for Unity होत आहे. त्यामुळे हा दिवस सरकारी विधी न राहता लोकांची चळवळ बनला आहे. उत्सव ३१ ऑक्टोबरला संपत नाही. राष्ट्रीय सांस्कृतिक आणि कला महोत्सव Bharat Parv १ ते १५ नोव्हेंबर २०२६ दरम्यान एकता नगर येथे होईल. त्यात राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचे मंडप त्यांची हस्तकला, खाद्यसंस्कृती आणि वारसा दाखवतील.

१८२ मीटर उंचीचा स्टॅच्यू ऑफ युनिटी जगातील सर्वात उंच पुतळा म्हणून मान्यताप्राप्त आहे. तो ३१ ऑक्टोबर २०१८ रोजी देशाला समर्पित करण्यात आला. एकेकाळी केवडिया म्हणून ओळखला जाणारा नर्मदा जिल्ह्यातील दुर्गम भाग दहा वर्षांपेक्षा कमी काळात राष्ट्रीय ठिकाण बनला आहे. आता तेथे एकता दिवस परेड, नागरी सेवा अधिकाऱ्यांचे foundation कार्यक्रम आणि मोठ्या राष्ट्रीय परिषदा होतात. पुतळ्याभोवतीच्या विकासामुळे स्थानिक आदिवासी समाजासाठी रोजगाराच्या संधीही उघडल्या आहेत.

यंदाच्या कार्यक्रमाचा विशेष भर अंतर्गत सुरक्षेवर आहे. केंद्रीय गृहसचिव गोविंद मोहन यांनी सांगितले की, राष्ट्रीय एकता दिन २०२६ चे पहिले आणि सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे सशस्त्र नक्षलवादाच्या अंताचा उत्सव. ज्या जिल्ह्यांत नक्षली हिंसाचाराने रोज जीवित आणि मालमत्ता धोक्यात होती, तेथील ५,००० पेक्षा जास्त लोक एकता नगरमध्ये उपस्थित राहतील.

अंतर्गत सुरक्षा ही राष्ट्रीय एकतेची पहिली अट आहे आणि कोणतेही राज्य आपल्या सत्तेला सशस्त्र आव्हान सहन करू शकत नाही, असे सरदार पटेल मानत. हा प्रदीर्घ लढा देणारे पोलीस आणि निमलष्करी दलांचे जवान, ज्यांपैकी अनेकांनी प्राण गमावले, त्यांनी तोच निर्धार पुढे नेला.

प्रादेशिक, भाषिक, जातीय किंवा धार्मिक मुद्द्यांवर उभ्या राहणाऱ्या फूट पाडणाऱ्या मांडणी आजही राष्ट्राच्या विणीची परीक्षा घेतात. भारताची विविधता ही त्याची ताकद आहे, कमजोरी नाही, हा त्यांचा संदेश त्यावरचा सर्वात प्रभावी उतारा आहे. ऑगस्ट २०१९ मधील कलम ३७० रद्द करणे हे १९४७ मध्ये सरदार पटेल यांनी सुरू केलेल्या विलीनीकरणाची पूर्तता असल्याचे अनेकजण मानतात. यंदा ड्रग-मुक्त भारतावर दिलेला भरही याच विचाराशी जुळतो.

तरुणांसाठी सरदार पटेल यांचे जीवन शिस्त, निर्णयक्षमता आणि निःस्वार्थ सेवेचा धडा देते. Run for Unity, निबंध स्पर्धा, वादविवाद आणि एकता शपथ यांत विद्यार्थ्यांचा सहभाग दिसतो. Ek Bharat Shreshtha Bharat ही कल्पना Bharat Parv मधून झळकते.

सरदार पटेल यांचे योगदान अनेक दशके पुरेसे मान्य झाले नाही. डिसेंबर १९५० मध्ये त्यांचे निधन झाले, पण भारतरत्न त्यांना १९९१ मध्ये मिळाले. २०१४ मध्ये राष्ट्रीय एकता दिनाची सुरुवात आणि नर्मदेवर उभा पुतळा यांनी त्यांच्या वारशाला कायमचे स्थान दिले. गुजरातमधील शेतकऱ्याच्या मुलाने बारडोली सत्याग्रहात सरदार ही पदवी मिळवली आणि आधुनिक भारताच्या राजकीय एकतेचे शिल्पकार झाले. त्यांच्या १५१ व्या जयंतीला भारत एक ठेवण्याचे काम कधीच संपत नाही हे ओळखणे हीच उत्तम आदरांजली, असे या लेखात म्हटले आहे.