बिघडलेली वस्तू फेकण्याआधी दुरुस्तीचा विचार, रिपेअर कॅफे कलेक्टिव्हची देशभर चळवळ

पुणे, 27 ऑक्टोबर 2026: घरातली एखादी वस्तू बिघडली की ती दुरुस्त करण्याऐवजी नवी आणली जाते. या सवयीकडे पुन्हा एकदा वेगळ्या नजरेने बघा, असा संदेश एक समाजाधारित चळवळ देत आहे. काही फेकून देण्याआधी ती दुरुस्त होऊ शकते का, हे आधी तपासा, एवढीच तिची साधी भूमिका आहे.

रिपेअर कॅफे कलेक्टिव्ह इंडिया या उपक्रमात स्वयंसेवक, व्यावसायिक दुरुस्तीकार, शिक्षक, वस्तू बनवणारे कारागीर आणि स्थानिक नागरिक एकत्र येतात. दुरुस्ती, पुनर्वापर, देखभाल आणि प्रत्यक्ष करून शिकणे यांना चालना देणे हा त्यांचा उद्देश आहे. हा उपक्रम 2015 मध्ये रिपेअर कॅफे बेंगळुरू म्हणून सुरू झाला आणि आता देशभरातील दुरुस्ती उपक्रमांना आधार देणाऱ्या मोठ्या गटात बदलला आहे.

रिपेअर कॅफे बेंगळुरूच्या संस्थापक पूर्णा सरकार, सहसंस्थापक हिमाद्री दास आणि पुण्यातील इरिपेअरचे संस्थापक बाबाजान सज्जन हे दुरुस्तीचे ज्ञान लोकांपर्यंत सहज पोहोचवण्याच्या प्रयत्नांशी जोडलेले आहेत. रोजच्या वापरातल्या वस्तूंचे आयुष्य वाढवावे, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

पूर्णा सरकार यांच्या म्हणण्यानुसार, लोकांनी वस्तू लगेच टाकून देण्याऐवजी ती दुरुस्त करायला शिकावी, अशा जागा तयार करणे हे या उपक्रमाचे केंद्र आहे. रिपेअर कॅफे म्हणजे सामुदायिक कार्यशाळा. तिथे लोक घरातल्या बिघडलेल्या वस्तू घेऊन येतात आणि स्वयंसेवक व व्यावसायिक दुरुस्तीकारांसोबत बसून उपाय शोधतात. कार्यशाळेनुसार इलेक्ट्रॉनिक वस्तू, कपडे, सायकली आणि इतर नेहमीच्या वापरातल्या गोष्टी तिथे येऊ शकतात. वस्तू नुसती दुरुस्तीला देऊन जाणे नाही, तर बिघाड नेमका काय आहे ते समजून घेणे आणि त्यात सहभागी होणे यावर भर आहे. त्यामुळे पुढे इतर वस्तू सांभाळण्यासाठी उपयोगी पडतील अशी कौशल्ये लोकांना मिळू शकतात. मात्र प्रत्येक दुरुस्ती स्वतः करता येत नाही, काही वस्तूंसाठी खास ज्ञान किंवा व्यावसायिक मदत लागते, हेही हा गट मान्य करतो.

रिपेअर कॅफे बेंगळुरूने शाळा, कॅफे, गॅरेज, उद्याने आणि इतर सामायिक जागांमध्ये कार्यशाळा घेतल्या आहेत आणि त्यासाठी ते मोठ्या प्रमाणावर स्वयंसेवकांवर अवलंबून राहिले. उपक्रमाने दिलेल्या आकडेवारीनुसार 2023 पर्यंत त्यांनी 50 पेक्षा जास्त दुरुस्ती कार्यशाळा घेतल्या. याआधीच्या नोंदींनुसार 2019 पर्यंत सुमारे 40 पॉप-अप कार्यक्रमांमुळे 4,500 किलोपेक्षा जास्त माल कचराभूमीत जाण्यापासून वाचला होता.

लहान मुलांसाठीही कलेक्टिव्हने टिंकरकिंडर नावाचा शैक्षणिक कार्यक्रम चालवला आहे. त्यात मुलांना दुरुस्ती, देखभाल, हाताने जोडतोड करून पाहणे आणि समस्या सोडवणे शिकवले जाते. अवजारे हाताळून रोजच्या वस्तू कशा चालतात ते समजून घेण्याची संधी मुलांना मिळते. बिघडलेली वस्तू निरुपयोगी न मानता तिचा शोध घेणे, प्रयोग करणे आणि शिकणे असा दृष्टिकोन यातून तयार होतो.

भारतात शेजारचे इलेक्ट्रिशियन, शिंपी, चांभार, सायकल मेकॅनिक आणि उपकरणांचे तंत्रज्ञ यांच्यावर आधारलेली जुनी दुरुस्ती अर्थव्यवस्था आहे. तरीही योग्य दुरुस्तीकार शोधणे कधी कधी अवघड जाते. दुरुस्ती नकाशे आणि सामुदायिक उपक्रमांमुळे या सेवा अधिक दिसू शकतात. कलेक्टिव्हच्या रिपेअर वॉक आणि मॅपिंग उपक्रमांतून स्थानिक दुरुस्ती व्यवस्थेची नोंद केली जाते, तर ऑनलाइन गटांमध्ये लोक एकमेकांना सल्ला देतात.

बेंगळुरूपासून सुरू झालेल्या या कामाने हैदराबाद, मुंबई आणि चेन्नईसारख्या शहरांतील दुरुस्ती उपक्रमांना प्रेरणा दिली आहे. कलेक्टिव्हच्या सार्वजनिक माहितीत अहमदाबाद, दिल्ली आणि पुण्यातील गट व उपक्रमांचाही उल्लेख आहे. दुरुस्तीमुळे कचरा कमी होतो, घरचा अनावश्यक खर्च वाचतो आणि स्थानिक दुरुस्ती व्यवसायांना आधार मिळतो. प्रत्येक वेळी दुरुस्ती शक्य किंवा परवडणारी असतेच असे नाही, काही वस्तू व्यावसायिक मदतीशिवाय दुरुस्त करणे धोक्याचेही असते. तरीही दुरुस्ती हा पर्याय लोकांसमोर दिसत राहिला, तर वस्तू फेकण्याआधी विचार करता येतो.

दुरुस्ती हा रोजच्या जीवनाचा सहज भाग व्हावा, अशी कलेक्टिव्हची दीर्घकालीन कल्पना आहे. दुरुस्ती म्हणजे नुसती वस्तू सुधारणे नाही, तर काळजी घेण्याची संस्कृती उभी करणे आहे, असे या चळवळीचे म्हणणे आहे.