पुण्याच्या रंगभूमीवर नवे प्रयोग: २४ तासांत नाटक आणि प्रेक्षकांचा थेट सहभाग

ठरावीक रंगमंच, पडदा, नेपथ्य आणि कलाकारांचा अभिनय या पारंपरिक चौकटीच्या पलीकडे जाऊन पुण्यातील रंगभूमीवर सादरीकरणाचे नवे प्रयोग होत आहेत. नाटकाची संकल्पना तयार करण्यापासून प्रेक्षकांना प्रयोगाचा भाग बनवण्यापर्यंत अनेक वेगळ्या वाटा रंगकर्मी चोखाळत आहेत. त्यामुळे नाटक पाहण्याच्या अनुभवात तर नावीन्य येतच आहे, पण नाटक तयार करण्याच्या प्रक्रियेतही फरक पडत आहे.

या प्रयोगांचे एक उदाहरण म्हणजे यंदा एप्रिलमध्ये पुण्यात झालेला 'नाटक एक्स्प्रेस' हा २४ तासांचा नाट्यप्रयोग. या उपक्रमात ६० कलाकार, १२ दिग्दर्शक आणि १२ नाटककार सहभागी झाले होते. चिठ्ठी काढून संघ तयार करण्यात आले आणि प्रत्येक संघाला दृश्य आणि ध्वनीविषयक संकेत देण्यात आले. त्या संकेतांवर आधारित संहिता लिहायची, तालमी करायच्या आणि १० ते १५ मिनिटांची एकांकिका सादर करायची, अशी या प्रयोगाची रचना होती. कमी वेळेत सगळ्यांनी मिळून नाट्यनिर्मिती करण्याचा हा वेगळा प्रयत्न ठरला.

दुसरीकडे, प्रेक्षक आणि कलाकार यांच्यातील अंतर कमी करण्यावरही भर दिला जात आहे. पारंपरिक रंगमंचाऐवजी गोलाकार किंवा खुल्या जागेत सादरीकरण केले जाते. कलाकार प्रेक्षकांमध्ये वावरतात आणि संवादातून प्रेक्षकांना सहभागी करून घेतले जाते. 'फोर हॉर्समेन ऑफ नेम, फेम, पेन अँड डेथ' या नाटकात गोलाकार रंगमंचावर समूह-समुपदेशनाच्या स्वरूपातून मानसिक आरोग्याचा विषय मांडण्यात आला होता.

या प्रयोगांना पूरक ठरावे म्हणून पुण्यातील श्रीराम लागू रंग-अवकाशासारख्या लवचिक रचनेच्या रंगमंचावरही भर दिला जात आहे. शिवाय धायरीतील 'मुक्त थेटर'सारख्या नव्या जागा उपलब्ध झाल्यामुळे प्रायोगिक नाटकांना शहराच्या मध्यवर्ती भागाबाहेरही व्यासपीठ मिळत आहे. वेगळ्या संकल्पना, सादरीकरणाची नवी पद्धत आणि प्रेक्षकांशी थेट संवाद यांमुळे पुण्याची रंगभूमी केवळ मनोरंजनाचे माध्यम न राहता नवनिर्मितीचे प्रयोगक्षेत्र बनत आहे.

कलाकार शंतनू गायकवाड म्हणतात, "रंगभूमीवर सध्या सादरीकरणाच्या अनेक नव्या पद्धती वापरल्या जात आहेत. पूर्वी कलाकार आणि प्रेक्षक यांच्यात एक अंतर असायचे; मात्र आता प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधण्याचे प्रयोग होत आहेत. खुल्या जागेतील सादरीकरण, वेगळे नेपथ्य आणि प्रेक्षकांचा सहभाग यामुळे कलाकार म्हणून आम्हालाही नव्याने विचार करण्याची संधी मिळते."

लेखक आणि कलाकार जीवन आघाव यांनीही लेखनाच्या बाजूने हेच मांडले. ते म्हणतात, "आजच्या प्रेक्षकांना वेगळे विषय आणि वेगळ्या पद्धतीने मांडलेले नाटक पाहायला आवडते. त्यामुळे नाटक लिहिताना केवळ संवादांवर अवलंबून न राहता ध्वनी, प्रकाश, संगीत आणि सादरीकरणाच्या शक्यता लक्षात घ्याव्या लागतात. प्रयोगशील रंगभूमीमुळे नव्या लेखकांना विषय मांडण्याचे स्वातंत्र्य मिळत आहे."