लक्ष्मी रोड, कुमठेकर रोडवर डोळे दिपवणारी सणाची रोषणाई; खरेदीदार त्रस्त

मध्य पुण्याने आधीच प्रदूषित हवा, दूषित पाणी आणि सततचा आवाज सहन केला आहे. आता शहराच्या या व्यापारी भागासमोर आणखी एक प्रश्न उभा राहिला आहे, तो म्हणजे प्रकाश प्रदूषण. खूप तेजस्वी एलईडी, डोळ्यांवर येणारे जाहिरात फलक आणि झाकण नसलेले सजावटीचे दिवे यामुळे अंधार पडल्यावर मोठे रस्ते कडक उजेडात न्हाऊन निघतात. जुन्या रस्त्यांचे सौंदर्य खुलण्याऐवजी या झगमगाटामुळे ते फिके पडते आणि रहिवासी, खरेदीदार व प्रवाशांचे डोळे थकतात, चिडचिड वाढते.

हा त्रास सर्वात जास्त लक्ष्मी रोड आणि कुमठेकर रोडवर जाणवतो. पुणेकर "ऑक्टोबर हीट"मुळे हैराण असतानाच तिथे सणाच्या रोषणाईची नवी लाट सुरू झाली आहे. वन्यजीव स्वयंसेवकांच्या म्हणण्यानुसार या उजेडाचा पक्ष्यांनाही फटका बसतो आहे.

लक्ष्मी रोडवर बेलबाग चौक ते विजय टॉकीज या सुमारे 700 ते 1,000 मीटरच्या पट्ट्यात चारही बाजूंनी उंचावर छोट्या दिव्यांच्या सलग माळा लावल्या आहेत. संपूर्ण रस्ता उजळून निघाला आहे आणि एवढ्या लांब अंतरावर असा अखंड उजेड याआधी इथे पाहिला नव्हता, असे रहिवासी सांगतात. कुमठेकर रोडवर चितळे स्वीट मार्ट ते खळकर तालीम या भागातही अशीच सजावट आहे. सूर्यास्तानंतर दोन्ही रस्त्यांवरचा उजेड डोळे दिपवण्याइतका तीव्र असतो.

पुणे कॅम्पमध्ये राहणाऱ्या आणि शिक्षिका असलेल्या भारती चौधरी लक्ष्मी रोडवर अनेकदा येतात. यंदाच्या दिवाळीतला अनुभव मात्र वेगळा आहे, असे त्या म्हणतात. "जास्तीचे दिवे डोळ्यांना त्रास देतात आणि वीज वाया जाते. एवढ्या विजेच्या वापरामुळे बिलेही फुगतात. पण खरा प्रश्न असा की या लोकांना कनेक्शन मिळते कसे? MSEDCL च्या खांबांवरून बेकायदा वीज घेतली जात आहे का? अधिकाऱ्यांनी याची चौकशी करावी," असे त्यांनी सांगितले.

मोहम्मदवाडीत राहणाऱ्या प्रणिता राजेशिर्के दिवाळीच्या खरेदीसाठी लक्ष्मी रोडवर आल्या होत्या. या झगमगाटामुळे दुचाकी चालवणे कठीण होते, असे त्या म्हणाल्या. "उबदार रंगाचे दिवे छान दिसतात, पण खूप जास्त तेजस्वी दिव्यांनी डोळे थकतात. उजेडामुळे डोळे दिपतात आणि समोरचे दिसत नाही, त्यामुळे इथे दुचाकी चालवणे अवघड जाते," असे त्यांनी पुढे सांगितले.

लक्ष्मी रोडवरची रोषणाई एका प्रसिद्ध कापड आणि टेलरिंग व्यावसायिकाने जाहिरातीचा भाग म्हणून लावल्याचे दिसते. फक्त दुकानासमोर प्रसिद्धी न करता त्यांनी सार्वजनिक रस्त्याचा मोठा पट्टा लक्ष्य वेधण्यासाठी वापरला आहे. त्यामुळे सणाची सजावट हीच व्यावसायिक जाहिरात ठरते आणि सार्वजनिक जागा जाहिरातीचा कॅनव्हास बनते, असा नवा कल दिसू लागला आहे. दुल्या मारुती चौक ते विजय टॉकीज आणि त्यापुढेही अनेक दुकानांवर आधीच तेजस्वी जाहिराती सुरू आहेत. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंचा उजेड आणि डोक्यावरच्या नव्या माळा एकत्र आल्याने झगमगाट अधिक कडक झाला आहे. उकाडा आणि मोठी वाहतूक यात भर घालते, म्हणून काही नागरिकांना हा पट्टा त्रासदायक वाटतो. दिवाळी संपेपर्यंत हे दिवे सुरू राहतील, असे अपेक्षित आहे.

डोळ्यांवर होणारा परिणाम आता आरोग्याची चिंता बनत चालला आहे. ज्येष्ठ वैद्यकीय व्यावसायिक डॉ. विनोद शहा यांनी तीव्र उजेडाचे परिणाम आणि सर्वाधिक धोका कोणाला आहे, याविषयी माहिती दिली. "वयानुसार डोळे नाजूक होत जातात, त्यामुळे वृद्धांना सर्वाधिक फटका बसतो," असे डॉ. शहा म्हणाले. "ज्यांची मोतीबिंदूची शस्त्रक्रिया झाली आहे, ते कडक उजेडाला विशेष संवेदनशील असतात आणि त्यांना तो खूप त्रासदायक वाटू शकतो."

ज्यांना आधीच चष्मा आहे, त्यांचीही सुटका होत नाही. जोरदार उजेडामुळे त्यांना सतत डोळे मिचकावे लागतात आणि डोळ्यांवर ताण येतो, असे ते म्हणाले. डोळे दिपवणाऱ्या उजेडात डोळे उघडे ठेवणे कठीण होते आणि सतत पापण्या मिटतात. झगमगाट सहन न झाल्याने लोकांना बराच त्रास होतो. हा प्रश्न फक्त मोठ्यांचा नाही. लहान मुलांच्या डोळ्यांवरही परिणाम होऊ शकतो, म्हणून पालकांनी विशेष काळजी घ्यायला हवी. "दिवाळीच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी उसळली आहे. अशा वेळी दुकानांतील आणि रस्त्यांवरील तेजस्वी, चमचमणारे दिवे डोळ्यांना हानिकारक ठरत आहेत," असे डॉ. शहा यांनी नमूद केले. शक्य तिथे असा तीव्र उजेड टाळावा, आवश्यक ती खबरदारी घ्यावी आणि डोळ्यांवर ताण येणार नाही हे पाहावे, असा सल्ला त्यांनी दिला. "लहान मुलांपासून ज्येष्ठ नागरिकांपर्यंत सगळ्यांनी हे गांभीर्याने घ्यावे," असे ते म्हणाले.

दिवाळीत साधारणपणे पहिला हिवाळी गारवा जाणवतो, पण यंदा तो गायब आहे. हा भाग शहराच्या इतर भागांपेक्षा जास्त गरम वाटतो, असे रहिवासी सांगतात. त्यात दिव्यांचा वाटा किती, हे प्रत्यक्ष तापमान मोजल्याशिवाय सांगता येणार नाही. मात्र उकाड्याची जाणीव आणि कडक उजेडाचा डोळ्यांवरचा ताण या दोन वेगळ्या समस्या आहेत आणि दोन्हींकडे लक्ष द्यायला हवे. सणाचा उत्साह आणि बाजाराचे आकर्षण महत्त्वाचे आहे, पण अशा रोषणाईची तीव्रता, कालावधी आणि व्याप्तीही महत्त्वाची आहे. सजावट आकर्षक असावी, पण पादचारी, वाहनचालक आणि रहिवासी यांच्या सोयीचाही विचार व्हायला हवा.

जास्त उजेडाचा त्रास फक्त माणसांनाच होतो असे नाही. पक्षी सर्वात जास्त असुरक्षित असतात आणि लक्ष्मी व कुमठेकर रस्त्यांवरील झगमगाटामुळे शहरातून जाणाऱ्या किंवा तिथे मुक्काम करणाऱ्या वन्यजीवांबद्दल चिंता वाटते. वन्यजीव बचाव आणि संवर्धन करणाऱ्या Feather and Fangs, WAR Trust या स्वयंसेवी संस्थेचे स्वयंसेवक अनिकेत कांबळे म्हणाले, "रात्री स्थलांतर करणारे अनेक पक्षी वाट शोधण्यासाठी चंद्र, तारे आणि नैसर्गिक प्रकाशावर अवलंबून असतात. शहरातील तीव्र उजेडामुळे ते गोंधळतात आणि नेहमीच्या उड्डाणमार्गावरून भरकटू शकतात."

कांबळे यांच्या म्हणण्यानुसार तेजस्वी उजेडाकडे पक्षी ओढले जाऊ शकतात किंवा इमारतींची जागा ठरवणे त्यांना अवघड जाते. त्यामुळे काचेच्या दर्शनी भागांना धडकण्याचा धोका वाढतो. रात्री झाडांवर विसावणाऱ्या पक्ष्यांची नैसर्गिक झोपेची लय कृत्रिम उजेडाने बिघडू शकते. घुबडांसारख्या निशाचर प्रजातींवरही परिणाम होऊ शकतो. "परिणाम किती होतो, हे उजेडाची तीव्रता, त्याची दिशा आणि प्रजाती यावर अवलंबून असते," असे ते म्हणाले. घरट्याजवळ सतत तेजस्वी उजेड असेल, तर काही पक्ष्यांच्या विश्रांतीच्या आणि वागण्याच्या पद्धतीतही बदल होऊ शकतो, असेही कांबळे यांनी सांगितले.

काही प्रश्न मात्र अनुत्तरित आहेत. या रोषणाईला परवानगी कोणी दिली आणि कोणत्या अटींवर? सार्वजनिक रस्त्यांवरील सजावटीच्या आणि जाहिरातीच्या दिव्यांच्या तेजस्वितेवर, उंचीवर किंवा वेळेवर महापालिकेने काही मर्यादा घातली आहे का? आवाजाप्रमाणे उजेडाच्या झगमगाटाची कोणी मोजणी करणार का? या प्रश्नांची उत्तरे मिळेपर्यंत मध्य पुण्यातील रस्ते अधिकाधिक उजळत राहतील आणि तिथे राहणारे व खरेदी करणारे लोक झगमगाटात डोळे मिचकावत राहतील.

दरम्यान, दिवाळीपूर्वीच्या "शेवटून दुसऱ्या" रविवारचा फायदा घेत पुणेकरांनी रविवारी सणाच्या खरेदीसाठी लक्ष्मी रोड आणि कुमठेकर रोडवर तुफान गर्दी केली. सकाळपासूनच कुटुंबे येऊ लागली आणि थोड्याच वेळात संपूर्ण परिसर भरून गेला. कपडे, साड्या, दागिने, चपला-बूट, रांगोळीचे साहित्य आणि पणत्यांना सर्वाधिक मागणी होती आणि लक्ष्मी रोडवर जत्रेसारखे वातावरण होते. दिवाळी 5 नोव्हेंबरपासून सुरू होत असल्याने अनेकांनी खरेदीसाठी हाच रविवार निवडला. दिवसभर कुटुंबांची गर्दी येत राहिली आणि संध्याकाळी ती आणखी वाढली. आजूबाजूच्या गल्ल्याही खरेदीदारांनी भरल्या होत्या. अनेक कुटुंबांनी सणाच्या सगळ्या वस्तू एकाच फेरीत घेतल्या आणि दिवसभर उत्सवाचा माहोल होता.

उत्साहासोबत वाहतुकीचा गोंधळही होता. लक्ष्मी रोडकडे येणाऱ्या रस्त्यांवर आणि गल्ल्यांमध्ये दुचाकी कशाही लावल्या होत्या आणि सदाशिव पेठ व नारायण पेठेकडून येणाऱ्या गल्ल्या तुंबल्या होत्या. खरेदीदारांना आत-बाहेर जाताना कसरत करावी लागली आणि अनेकजण वैतागले. ऑनलाइन खरेदी वाढली असली, तरी प्रत्यक्ष वस्तू पाहून घेण्यासाठी लोक आले होते आणि त्यात महिलांची संख्या विशेष होती. स्थानिकांच्या म्हणण्यानुसार सकाळी 10 वाजता सुरू झालेली गर्दी रात्री 10 पर्यंत होती. गणेशोत्सवाचा काळ वगळता यंदा लक्ष्मी रोडने पाहिलेली ही सर्वात मोठी गर्दी होती.