हिंजवडी मेट्रो सुरू होण्यापूर्वी रस्त्यावर धूळ, अर्धवट फुटपाथ आणि कोंडीचा त्रास

बाणेर, बालेवाडी आणि हिंजवडी या पट्ट्यात रोज ये-जा करणारे हजारो आयटी कर्मचारी, विद्यार्थी आणि रहिवासी मेट्रो लाइन ३ कडे मोठ्या आशेने बघत आहेत. ही मेट्रो पीएमआरडीए (पुणे महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरण) उभारत असून तिची देखरेखही तेच करत आहेत. पहिला कार्यान्वित टप्पा ३ नोव्हेंबरला सुरू होणार आहे. पण हिंजवडीकडे जाणारा रस्ता अजूनही धुळीने भरलेला, फुटपाथ अर्धवट असलेला आणि वर्षानुवर्षांच्या कामामुळे उखडलेला आहे, अशी प्रवाशांची तक्रार आहे.

सर्वात जास्त तक्रार अर्धवट फुटपाथची आहे, विशेषतः बाणेरच्या पट्ट्यात. अनेक ठिकाणी फुटपाथ पूर्ण झालेले नाहीत किंवा कामामुळे अडवलेले आहेत, म्हणून पादचाऱ्यांना थेट रस्त्यावरून चालावे लागते. स्पीड ब्रेकरजवळ फुटपाथ रस्त्यात विचित्र पद्धतीने मिसळतात आणि बाजूने गाड्या जात असताना खड्डेखुडग्यांवरून चालावे लागते.

आयटीत काम करणारे आणि रोज हिंजवडीला जाणारे Jenil Shah म्हणाले, "रोज संध्याकाळी मी बाणेरहून ऑफिसच्या शटलकडे चालत जातो. काही ठिकाणी नीट फुटपाथच नाही. चालायच्या जागेवर कामानेच कब्जा केला आहे, त्यामुळे सारखे गाड्यांकडे लक्ष ठेवावे लागते."

Parisar मध्ये वरिष्ठ प्रोग्रॅम असोसिएट असलेले आर्किटेक्ट आणि अर्बन डिझायनर Aditya Chawande यांच्या मते, प्रकल्प ज्या पद्धतीने राबवला गेला त्याचा हा परिणाम आहे. मेट्रो यंत्रणा स्टेशनच्या आजूबाजूच्या सुविधा बांधते, पण दोन स्टेशनमधल्या पट्ट्यांचेही नव्याने डिझाइन व्हायला हवे, असे ते म्हणाले. स्टेशनजवळ नवे फुटपाथ आणि प्रवेश सुविधा झाल्या आणि बाकी रस्ता जुन्याच रचनेत राहिला, तर दोन्ही भाग एकमेकांशी जुळत नाहीत. महापालिकेने मधले पट्टे पूर्ण करायला हवेत, मेट्रोचे नवे बांधकाम फक्त जुन्या रस्त्याला जोडून थांबता कामा नये, असे ते म्हणाले.

धूळ आणि खड्ड्यांमुळे वाहतूक मंदावली आहे. जिथे बांधकामाचे काम अजून सुरू आहे तिथे रस्ते धुळीने माखले आहेत. दुचाकीस्वार आणि सायकलस्वारांना याचा सर्वाधिक फटका बसतो. धुळीमुळे समोरचे नीट दिसत नाही आणि रोजचा प्रवास त्रासदायक होतो, असे ते सांगतात. खड्डे आणि उखडलेल्या पृष्ठभागामुळे वाहनचालकांना वेग कमी करावा लागतो आणि गर्दीच्या वेळी कोंडी होते. आता कोंडी फक्त गर्दीच्या वेळेपुरती राहिलेली नाही, कामामुळे अरुंद झालेल्या पट्ट्यांतून गाड्या सतत रांगत जातात, असे अनेक प्रवासी म्हणतात. प्रवासी Naresh Sahu म्हणाले, "अनेक ठिकाणी रस्ता असमान आहे आणि खड्डे व खडबडीत भागांमुळे सगळ्यांना सांभाळून चालवावे लागते. जो पट्टा २० मिनिटांचा असायला हवा, त्याला अनेकदा बराच जास्त वेळ लागतो."

काही मेट्रो खांबही कोंडीची ठिकाणे झाली आहेत, खासकरून दुकानांच्या जवळचे खांब. बाणेर रोडवरील दुकानदारांच्या म्हणण्यानुसार काही खांबांमुळे रस्त्याची प्रत्यक्ष वापरायची रुंदी कमी झाली आहे आणि शाळेच्या वेळेत कोंडी वाढते. खासगी शाळांजवळ दुपारी मुलांना न्यायला येणाऱ्या पालकांना खांबांच्या आजूबाजूने जाण्यासाठी गाड्यांच्या लांब रांगा लावाव्या लागतात. एका दुकानदाराने सांगितले, "शाळा सुटली की काही खांबांजवळ रस्ता अरुंद होतो आणि गाड्या अडकतात. जागाच उरत नसल्याने गिऱ्हाईक थांबायला कचरतात." गेल्या काही वर्षांत लांबलेल्या कामामुळे गिऱ्हाईकांची वर्दळ कमी झाली आहे, काम संपले की रस्ता दुरुस्त होऊन परिस्थिती सुधारेल अशी व्यावसायिकांना आशा आहे.

Chawande यांच्या मते या कोंडीमागे डिझाइनमधली खोल अडचण आहे. रस्त्याची रचना एकात्मिक कॉरिडॉर म्हणून केली तर वाहनांसाठी उपलब्ध जागा सगळीकडे सारखी राहायला हवी. स्टेशनजवळ दोन किंवा तीन लेन बसत असतील, तर मधल्या पट्ट्यांचे डिझाइनही तसेच हवे. नाहीतर प्रत्येक स्टेशनवर वाहनचालक रुंद भागातून अरुंद भागात जातात आणि पुन:पुन्हा कोंडी होते. मेट्रोची रचना आता कायमची मालमत्ता आहे, त्यामुळे रस्ता रुंद करण्याच्या आणखी एका फेरीसाठी खांब हलवता येणार नाहीत. आहे त्या रचनेभोवती रस्त्याचे नव्याने डिझाइन करावे लागेल, असेही ते म्हणाले.

माण स्टेशनवरून सेवा सुरू होणार असली तरी स्टेशनचे काही भाग अजून अपूर्ण आहेत. जिन्याची एक बाजू अजून बांधली जात आहे, त्यामुळे सेवा सुरू होण्यापूर्वी शेवटची कामे पूर्ण होतील का, अशी प्रवाशांना काळजी आहे. मेट्रो सुरू व्हावी अशी त्यांची उत्सुकता आहे, पण पहिल्या दिवसापासून प्रवासी सुविधा पूर्ण चालू असाव्यात अशी अपेक्षा आहे. प्रवासी Riya Hirani म्हणाल्या, "मेट्रोचा नक्कीच फायदा होईल, पण स्टेशनपर्यंत सुरक्षित पोहोचताही यायला हवे. प्रवासी वापरायला लागतील तेव्हा स्टेशन आणि आजूबाजूचा परिसर पूर्णपणे तयार असायला हवा."

Chawande यांच्या मते मूळ अडचण वेगवेगळ्या यंत्रणांमधील समन्वयाच्या अभावाची आहे. मेट्रो आपली यंत्रणा उभारते, रस्ता महापालिकेकडे असतो आणि या कामांचे नियोजन नेहमी एकत्र होत नाही. संपूर्ण मेट्रो मार्गावरील रस्त्याचे डिझाइन नव्या बांधकामानुसार बदलले नाही तर कोंडी चालूच राहील. रस्त्यांची मालकी असलेल्या सर्व यंत्रणांनी एकत्र काम करायला हवे. मात्र आजच्या परिस्थितीला फक्त मेट्रोला जबाबदार धरणे चुकीचे ठरेल, असेही ते म्हणाले. स्टेशन बांधणे आणि तिथे पोहोचण्याची सोय करणे हे मेट्रोचे काम आहे, ते उर्वरित रस्त्याशी जोडण्याचे काम महापालिकेचे आहे. काही ठिकाणी मेट्रोकडून चुका झाल्या असतील, पण प्रत्येक अडथळा पूर्णपणे तिचीच चूक आहे असे गृहीत न धरता प्रत्येक ठिकाण बारकाईने तपासायला हवे, असे ते म्हणाले.

उदाहरण म्हणून त्यांनी गणेशखिंड रोडचा उल्लेख केला. तिथे मेट्रोचे नियोजन ३६ मीटर रुंद रस्त्यावर आधारित होते, पण नंतरच्या रुंदीकरणाच्या प्रस्तावात रुंदी ४५ मीटर करण्यात आली. त्यामुळे मेट्रोची रचना आणि सुधारित रस्त्याची रचना यांच्यात तफावत निर्माण होते, असे ते म्हणाले. मेट्रोखालचा रस्ता कसा चालेल याचा स्पष्ट आणि समन्वित आराखडा नसताना रस्ता रुंद केला जात होता, म्हणजे हे तात्पुरत्या स्वरूपाचे नियोजन होते, ही आमची काळजी होती, असे ते म्हणाले. रस्ता किती रुंद होऊ शकतो हा प्रश्न नसून त्या कायमच्या रचनांभोवती उपलब्ध जागेची मांडणी नवी अडचण न करता कशी करायची हा प्रश्न आहे, असेही त्यांनी सांगितले.

अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार मार्गावर रस्ते पूर्ववत करण्याचे काम आधीच सुरू झाले आहे. मेट्रो मार्गाखालचे रस्ते पुढील १० दिवसांत दुरुस्त होणे अपेक्षित आहे. ३ नोव्हेंबरपासून सुरू होणाऱ्या स्टेशनांना प्राधान्य दिले जात आहे आणि प्रवासी मेट्रो वापरायला लागण्यापूर्वी या स्टेशनांखालचे रस्ते पूर्णपणे दुरुस्त केले जातील, असे अधिकाऱ्यांनी आश्वासन दिले आहे. या कामात रस्त्याचा पृष्ठभाग सुधारणे आणि बांधकामामुळे बिघडलेले पट्टे पूर्ववत करणे यांचा समावेश आहे.

फक्त दुरुस्तीने प्रश्न सुटणार नाही, असे तज्ज्ञ म्हणतात. मेट्रो यंत्रणेने (Mahametro आणि पीएमआरडीए मेट्रो) आपल्या विकासाच्या योजना महापालिकेला स्पष्टपणे कळवाव्यात आणि महापालिकेने त्या रस्त्याच्या डिझाइनमध्ये सामावून घ्याव्यात, असे Chawande म्हणाले. स्टेशनांमधले पट्टेही धरून संपूर्ण मार्गावर काम व्हायला हवे. म्हणजे वाहतुकीच्या लेन, फुटपाथ, सायकलसाठीच्या सोयी, प्रवासी सोडण्याच्या जागा आणि रिक्षांच्या सोयी यांचे नियोजन एकत्र करावे, म्हणजे मेट्रोची रचना हालचालीत अडथळा ठरणार नाही. उरलेली रस्त्याची जागा पादचारी, सायकलस्वार आणि व्हीलचेअर वापरणाऱ्यांसाठी डिझाइन करावी, असेही ते म्हणाले.

इतकी वर्षे त्रास सहन केला तरी संपूर्ण मार्ग सुरू झाल्यावर मेट्रोमुळे शिवाजीनगर ते हिंजवडी प्रवासाचा वेळ बराच कमी होईल, असे अनेक प्रवाशांना वाटते. तूर्त मात्र रोजच्या प्रवाशांना धुळीचे रस्ते, अपूर्ण पादचारी सुविधा, कोंडी आणि चालू असलेले बांधकाम यातून वाट काढावी लागत आहे. बाणेरच्या रहिवासी Elina Patil म्हणाल्या, "मोठे पायाभूत प्रकल्प वेळ घेतात हे सगळ्यांना समजते. पण इतके दिवस बांधकामात राहिल्यावर आता शेवटची कामे लवकर पूर्ण व्हावीत, म्हणजे मेट्रोचे फायदे त्रासापेक्षा मोठे ठरतील, अशी लोकांची अपेक्षा आहे."