८२ टक्के भारतीय कंपन्यांना योग्य उमेदवार मिळेना; एआय साक्षरतेची दरी वाढतेय

मुंबई, ३० ऑक्टोबर २०२६: एखाद्या कंपनीकडे नोकरीसाठी शेकडो अर्ज येतात, तरी योग्य माणूस सापडत नाही. अनेक भारतीय उद्योगांना सध्या हाच अनुभव येतोय. अडचण फक्त पदव्या किंवा शिक्षणाची नाही. आजच्या एआयवर चालणाऱ्या कामाला लागणारी कौशल्ये उमेदवारांकडे नाहीत, हे खरे कारण आहे. भारतातील एआय साक्षरतेची दरी आणि प्रतिभेची टंचाई रोज थोडी थोडी वाढत चालली आहे. मग प्रश्न असा की, आजचे कर्मचारी उद्याच्या नोकऱ्यांसाठी तयार आहेत का?

भारतात कामगारांची संख्या मोठी आहे, तरी भरतीत कंपन्यांना सतत अडचणी येतात. सुमारे ८२ टक्के भारतीय नियोक्त्यांना आधुनिक व्यवसायाच्या गरजेनुसार कौशल्यांची कमतरता जाणवते. २०२५ मध्ये हे प्रमाण ८० टक्के होते. उमेदवारांना काय माहीत आहे आणि कंपन्यांना त्यांच्याकडून काय अपेक्षित आहे, यात फरक आहे, असे नियोक्ते सांगतात. पदवीमुळे कोणता विषय शिकला ते कळते. पण रोजच्या व्यवसायातील प्रश्न सोडवण्यासाठी डिजिटल अॅप्लिकेशन्स वापरणारे आणि डेटा व आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स यांची सांगड घालणारे लोक कंपन्यांना हवे आहेत.

टंचाईचा फटका सगळ्या क्षेत्रांना सारखा बसत नाही. ऑटोमोटिव्ह क्षेत्रातील ९४ टक्के नियोक्ते टंचाई सांगतात. इन्फॉर्मेशन आणि फायनान्स व इन्शुरन्स या क्षेत्रांत ८५ टक्के, प्रोफेशनल सर्व्हिसेस आणि टेक्नॉलॉजी व आयटी सर्व्हिसेस यांत ८४ टक्के, तर मॅन्युफॅक्चरिंगमध्ये ७९ टक्के नियोक्त्यांनी हीच अडचण मांडली आहे.

एआय आता फक्त टेक कंपन्यांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. बँका, हॉस्पिटल, रिटेल आणि उत्पादन कंपन्या रोजची कामे हाताळण्यासाठी एआय वापरतात. एआय साक्षरता म्हणजे कामाच्या ठिकाणी एआय वापरता येणे, त्याचे नीट मूल्यमापन करता येणे आणि ते बरोबर राबवता येणे. त्यात एमएल आणि जनरेटिव्ह एआयची माहिती व त्यांच्या मर्यादा, एआय अॅप्लिकेशन्ससाठी अचूक सूचना लिहिण्याचे कौशल्य (प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग), डेटाची समज आणि एआयने दिलेल्या निकालांची तपासणी, तसेच गोपनीयता, पक्षपात आणि चुकीच्या माहितीच्या शक्यतेकडे लक्ष (एआय एथिक्स) येते. कामाचे व व्यवसायाचे व्यवहार सुधारण्यासाठी एआयचा प्रत्यक्ष वापर, हाही यातलाच भाग आहे. काही प्रगत तांत्रिक पदांसाठी पायथॉन प्रोग्रॅमिंगसारखी एआय मॉडेल बनवण्याची कौशल्येही लागू शकतात.

ही दरी वाढण्यामागे काही कारणे सांगितली आहेत: उद्योगांमध्ये तंत्रज्ञान झपाट्याने बदलते, प्रत्यक्ष अॅप्लिकेशन्सवर हात मारण्याचा अनुभव नसतो, भरतीतील अपेक्षा बदलत आहेत, व्यावसायिक कौशल्ये आणि प्रशिक्षण अपुरे आहे, आणि प्रत्येक उद्योगाच्या एआयच्या गरजा वेगवेगळ्या आहेत. म्हणूनच करिअरमध्ये नवी कौशल्ये शिकत राहणे (रीस्किलिंग) नेहमीची गोष्ट व्हायला हवी.

एआयचे कौशल्य फक्त मशिन लर्निंग इंजिनिअरलाच लागते असे नाही. मार्केटिंगमध्ये जनरेटिव्ह एआय आणि प्रेडिक्टिव्ह अॅनालिटिक्स मोहिमा सुधारण्यासाठी, फायनान्समध्ये डेटा अॅनालिटिक्स आणि मशिन लर्निंग आर्थिक अंदाजांसाठी वापरले जाते. ह्युमन रिसोर्सेसमध्ये एआय रिक्रूटमेंट टूल्स आणि वर्कफोर्स अॅनालिटिक्समुळे भरती प्रक्रिया सुधारते. हेल्थकेअरमध्ये एआयच्या मदतीने विश्लेषण आणि डेटा प्रायव्हसी प्रशासकीय व क्लिनिकल कामात उपयोगी पडते. मॅन्युफॅक्चरिंगमध्ये प्रेडिक्टिव्ह मेंटेनन्स आणि ऑटोमेशनमुळे उपकरणांच्या कामगिरीवर लक्ष ठेवता येते. आयटीमध्ये एआय मॉडेल डेव्हलपमेंट आणि पायथॉन एआय अॅप्लिकेशन्स बनवण्यासाठी वापरतात.

कर्मचाऱ्यांनी स्वतःची एआय क्षमता वाढवण्यासाठी आधी आपल्याकडे आज कोणती कौशल्ये आहेत ते तपासावे. मग मूलभूत संकल्पनांपासून सुरुवात करून हळूहळू प्रगत आणि प्रत्यक्ष वापराकडे जावे. शिकलेले ज्ञान योग्य डेटासेट आणि प्रत्यक्ष असाइनमेंटवर रोज वापरून पाहावे. मनाला वाटेल तसे शिकण्यापेक्षा ठरावीक रचना असलेले शिक्षण निवडावे. त्यासाठी ऑनलाइन डेटा सायन्स सर्टिफिकेशन कोर्सेस प्रत्यक्ष प्रोजेक्ट्स, शिक्षकांचे कौशल्य आणि उद्योगातील उपयुक्तता यांवरून तपासून पाहता येतात. शिकणे सतत चालू ठेवणे आणि रीस्किलिंग यामुळे बदलत्या अपेक्षांमध्ये संधी मिळतात.

ही टंचाई कमी करण्यासाठी नियोक्ते, शैक्षणिक संस्था आणि नोकरदार, या सर्वांनी मिळून प्रयत्न करायला हवेत. नियोक्त्यांनी कर्मचाऱ्यांच्या एआयमधील आवडीचे व ज्ञानाचे नियमित मूल्यमापन करावे, कौशल्यपातळी आणि भूमिकेनुसार एआय प्रशिक्षण द्यावे आणि प्रत्यक्ष अनुभवासाठी प्रोजेक्ट्स व एआय अॅप्लिकेशन्स द्यावीत. शैक्षणिक संस्थांनी अभ्यासक्रम आधुनिक व्यवसायाच्या गरजांशी जुळवावा आणि उद्योगाला उपयोगी एआय कार्यक्रम व प्रमाणपत्रांवर भर द्यावा. नोकरी करणाऱ्यांसाठी ऑनलाइन डेटा सायन्स सर्टिफिकेशन कोर्सेस तांत्रिक ज्ञान वाढवण्याचा चांगला मार्ग ठरू शकतात.

या ८२ टक्क्यांत आपला समावेश होऊ देऊ नका, असे सांगितले आहे. एआय अॅप्लिकेशन्स अचूकपणे वापरणारे समर्पित आणि कुशल लोक कंपन्यांना हवे आहेत, त्यामुळे संधी घेण्यासाठी तयार राहायला हवे. उद्योगांच्या सहकार्याने भारत एआय कौशल्यांची ही दरी भरून काढू शकतो.