आयआयटी मुंबईत विद्यार्थ्यांना प्रश्नावली, परीक्षेत कॉपीमागची कारणे शोधणार

विद्यार्थी परीक्षेत कॉपी का करतात, याची कारणे समजून घेण्यासाठी आयआयटी मुंबईने विशेष सर्वेक्षण सुरू केले आहे. अभ्यासाचा ताण, चांगले गुण मिळवण्याची स्पर्धा, इंटर्नशिप आणि कॅम्पस प्लेसमेंटची काळजी, तसेच कॉपी केल्यास मिळणारी शिक्षा या गोष्टींचा विद्यार्थ्यांच्या निर्णयावर काय परिणाम होतो, हे या सर्वेक्षणातून तपासले जाणार आहे.

साहिल वाकोडे या विद्यार्थ्याने आत्महत्या केल्यानंतर संस्थेने परीक्षा आणि शिस्तभंगाच्या नियमांचा नव्याने आढावा घेणे सुरू केले आहे. हे सर्वेक्षण त्याचाच एक भाग असल्याचे मानले जात आहे.

'Academic Integrity: Students' Perspective' असे या सर्वेक्षणाचे नाव आहे. अंडरग्रॅज्युएट अकॅडमिक कौन्सिलने (UGAC) ही प्रश्नावली विद्यार्थ्यांना पाठवली आहे. त्यात बहुपर्यायी आणि खुल्या स्वरूपाचे मिळून सुमारे 18 प्रश्न आहेत. विद्यार्थ्यांची ओळख गोपनीय ठेवली जाईल आणि त्यांचे ई-मेल आयडीही गोळा केले जाणार नाहीत, असे सांगण्यात आले आहे.

प्रश्नावलीतून विद्यार्थी कॉपीचा विचार कधी करतात, त्यामागे कोणते दबाव असतात आणि कठोर शिक्षा कॉपी थांबवायला खरोखर उपयोगी पडते का, याचा शोध घेतला जाणार आहे. नापास होण्याची शक्यता असेल तर कॉपीचा विचार कराल का, चांगल्या गुणांचा दबाव कॉपीचे समर्थन करायला भाग पाडतो का, पकडले जाण्याची भीती थांबवते का, मित्रांच्या प्रभावाचा काही परिणाम होतो का, असे प्रश्न त्यात आहेत. काही विद्यार्थी कॉपी का करत नाहीत, म्हणजे स्वतःच्या तयारीवरच्या विश्वासामुळे की कारवाईच्या भीतीमुळे, हेही विचारले आहे. शिवाय कठोर शिक्षेपेक्षा परीक्षेतली कडक देखरेख आणि सुरक्षा व्यवस्था जास्त प्रभावी ठरते का, अति कठोर शिक्षा असली तर विद्यार्थी चूक कबूल करायला किंवा मदत मागायला घाबरतात का आणि कडक सुरक्षेमुळे प्रामाणिक विद्यार्थ्यालाही आपल्यावर संशय घेतला जातोय असे वाटते का, असेही प्रश्न आहेत.

जुलै 2026 मध्ये मंजूर झालेल्या कठोर परीक्षा नियमांवरून संस्थेत आधीच वाद झाला होता. त्या नियमांनुसार परीक्षा हॉलमध्ये मोबाईल फोन सापडला तर विद्यार्थ्याला FR (Fail and Repeat) ग्रेड देण्याची आणि एका सत्रासाठी निलंबित करण्याची तरतूद होती. त्यावर टीका झाल्यानंतर सिनेटच्या विशेष बैठकीत कठोर शिक्षेच्या तरतुदींना तात्पुरती स्थगिती देण्यात आली.

नियमांचा आढावा घेण्यासाठी नेमलेल्या समितीने अंतरिम अहवाल सादर केला आहे. परीक्षेतील गैरप्रकारांची नोंद करण्यासाठी एकसमान प्रक्रिया असावी, विद्यार्थ्यांचे म्हणणे ऐकून घेतले जावे आणि त्यांना मदत मिळावी म्हणून क्विक रिस्पॉन्स टीम (QRT) हेल्पलाइन सुरू करावी, अशी शिफारस त्यात आहे.

द्वितीय वर्षात बीटेक करणाऱ्या साहिल वाकोडे याचा 18 सप्टेंबर रोजी आत्महत्येने मृत्यू झाला. मिड-सेमिस्टर परीक्षेत मोबाईल फोन वापरताना पकडला गेल्यानंतर काही तासांतच त्याने आत्महत्या केल्याचा आरोप आहे. संस्थेच्या म्हणण्यानुसार, साहिलने प्रश्नपत्रिका ChatGPT वर अपलोड करून उत्तरे मिळवण्याचा प्रयत्न केला होता. त्याच्यावर कोणतीही औपचारिक शिस्तभंगाची कारवाई झाली नव्हती आणि त्याला समुपदेशनही देण्यात आले होते, असे संस्थेने स्पष्ट केले होते.

साहिलच्या पालकांनी मात्र संस्थेत जातीय भेदभाव आणि मानसिक छळ झाल्याचा आरोप केला आहे. या प्रकरणी प्राध्यापक सूर्यनारायण दूल्ला यांच्याविरोधात आत्महत्येस प्रवृत्त केल्याच्या आरोपाखाली गुन्हा दाखल झाला आहे. या घटनेनंतर विद्यार्थ्यांनी कॅम्पसमध्ये आंदोलन केले. त्यानंतर संचालक प्रा. शिरीष केदारे यांनी परीक्षा नियम आणि शिस्तभंग प्रक्रियेचा आढावा घेण्यासाठी आठ सदस्यांची समिती स्थापन केली. तिच्यात चार प्राध्यापक आणि चार विद्यार्थी आहेत.

समितीने अंतरिम अहवालात गैरप्रकारावरील कारवाईची प्रक्रिया अधिक पारदर्शक करण्याची शिफारस केली आहे. गैरप्रकार आढळला की पर्यवेक्षकांनी तो लगेच थांबवावा, संबंधित साहित्य जप्त करावे आणि पूर्ण घटनेची नोंद करावी. विद्यार्थ्याला स्वतःची बाजू मांडण्याची संधी द्यावी, असेही सुचवले आहे. पर्यवेक्षक आणि विद्यार्थी यांचे म्हणणे तसेच उपलब्ध पुरावे एकसमान पद्धतीने नोंदवावेत आणि विद्यार्थी परीक्षा हॉलमधून बाहेर गेल्यावर पर्यवेक्षकांनी QRT हेल्पलाइनशी संपर्क करावा, जेणेकरून गरजेची मदत देता येईल, अशीही शिफारस आहे.

या शिफारशी अजून अंतिम झालेल्या नाहीत. सिनेटमध्ये त्यावर चर्चा सुरू आहे. विद्यार्थ्यांची मानसिकता समजून घेऊन कॉपी रोखण्यासाठी अधिक न्याय्य आणि प्रभावी नियम करण्याचा आयआयटी मुंबईचा प्रयत्न आहे.