प्रायव्हेट उमेदवार म्हणूनही सीबीएसईची बोर्ड परीक्षा देता येते, नियम आणि फायदे काय?

बोर्ड परीक्षा म्हटली की शाळेचा गणवेश, सकाळची असेंबली आणि वर्षभर चालणारे वर्ग डोळ्यांसमोर येतात. पण अनेक विद्यार्थी शाळेत न जाता किंवा नियमित वर्ग न करता थेट बोर्ड परीक्षेला बसतात. केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ म्हणजेच सीबीएसई दरवर्षी अशा विद्यार्थ्यांना 'प्राइवेट कॅंडिडेट' म्हणून परीक्षा देण्याची सुवर्णसंधी देते.

काही कारणामुळे ज्यांचे शालेय शिक्षण पुढे चालू राहू शकले नाही, जे परीक्षेत नापास झाले आहेत किंवा ज्यांना जुन्या निकालात सुधारणा करायची आहे, अशा हजारो विद्यार्थ्यांसाठी हा पर्याय वरदानापेक्षा कमी नाही. शिक्षणाचे दरवाजे कोणासाठीही बंद होत नाहीत, हेच या तरतुदीतून दिसते. देशातील कोणताही विद्यार्थी आपले भविष्य घडवण्यासाठी प्रायव्हेट कॅंडिडेट म्हणून सीबीएसई बोर्ड परीक्षा देऊ शकतो.

फॉर्म कोण भरू शकतो, ही परीक्षा रेगुलर परीक्षेपेक्षा कशी वेगळी आहे आणि नियम किती कठीण आहेत, असे प्रश्न विद्यार्थी आणि पालकांना पडतात. प्रायव्हेट विद्यार्थ्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी सीबीएसईने लवचिक पण शिस्तबद्ध नियम केले आहेत. कंपार्टमेंट आल्यामुळे अडकलेला विद्यार्थी असो, गुण सुधारायचे असोत किंवा पत्राद्वारे अभ्यास पूर्ण करायचा असो, प्रत्येकासाठी वेगवेगळ्या श्रेणी ठरवलेल्या आहेत.

बोर्डाने ठरवलेल्या श्रेणी अशा आहेत. मागील वर्षीच्या बोर्ड परीक्षेत एक किंवा अधिक विषयांत नापास झालेले नियमित विद्यार्थी प्रायव्हेट म्हणून बसू शकतात. ज्यांना बोर्ड परीक्षेत कंपार्टमेंट आली होती आणि पुन्हा परीक्षा द्यायची आहे, तेही पात्र ठरतात. जे विद्यार्थी आधीच पास झाले आहेत पण टक्केवारी किंवा गुण वाढवू इच्छितात, त्यांच्यासाठी गुण सुधारणेची श्रेणी आहे. आणखी एक नवीन विषय पास करून पात्रता वाढवू इच्छिणाऱ्यांसाठी अतिरिक्त विषयाची श्रेणी आहे. शारीरिक दृष्ट्या विकलांग विद्यार्थ्यांचाही यात समावेश आहे.

रेगुलर आणि प्रायव्हेट परीक्षेत काही फरक आहेत. रेगुलर विद्यार्थ्यांना शाळेत जाणे आणि प्रॅक्टिकल वर्गांना हजर राहणे अनिवार्य असते, तर प्रायव्हेट विद्यार्थ्यांना शाळेत जाण्याची गरज नसते. रेगुलर विद्यार्थ्यांचे अंतर्गत गुण शाळेतील प्रोजेक्ट्स आणि टेस्टच्या आधारावर जोडले जातात. प्रायव्हेट विद्यार्थ्यांसाठी मात्र थिअरी पेपरचे गुणच मुख्य आधार असतात.

अर्जाची पद्धतही वेगळी आहे. रेगुलर विद्यार्थ्यांचे फॉर्म शाळा स्वतः भरते, पण प्रायव्हेट विद्यार्थ्यांना सीबीएसईच्या अधिकृत वेबसाइटवर जाऊन स्वतः ऑनलाइन अर्ज करावा लागतो.

या परीक्षेचे फायदे व्यावहारिक आहेत. वैयक्तिक अडचण, आरोग्याची कारणे किंवा नापास झाल्यामुळे शिक्षण अर्धवट सोडलेला विद्यार्थी आपले पूर्ण वर्ष किंवा करिअर वाया न घालवता प्रायव्हेट परीक्षा देऊ शकतो. सरकारी नोकरी किंवा उच्च शिक्षणासाठी गुण वाढवायचे असलेल्या तरुणांसाठी 'इम्प्रूवमेंट'चा मार्ग खूप उपयुक्त ठरतो.

प्रायव्हेट प्रमाणपत्राची किंमत कमी असते का, हा बहुतेकांच्या मनातला प्रश्न आहे. त्याचे उत्तर अजिबात नाही, असे आहे. सीबीएसईची गुणपत्रिका आणि पासिंग सर्टिफिकेट रेगुलर आणि प्रायव्हेट अशा दोन्ही श्रेणींतील विद्यार्थ्यांसाठी सारखेच असते. त्यावर कुठेही प्रायव्हेट परीक्षा पास केल्याचा उल्लेख नसतो. देशातील कोणत्याही कॉलेज, युनिव्हर्सिटी किंवा सरकारी विभागात हे प्रमाणपत्र पूर्णपणे मान्य असते.