शाळेच्या दारात कौशल्य शिक्षण: फिरत्या स्किल लॅबमुळे विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष अनुभव

आजच्या काळात फक्त पुस्तकी ज्ञान पुरेसे नाही. विद्यार्थ्यांमध्ये व्यावहारिक कौशल्ये, सर्जनशीलता, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि कामाकडे बघण्याचा सकारात्मक दृष्टिकोन तयार होणे गरजेचे आहे. याच हेतूने लेंड अ हॅंड इंडिया संस्थेतर्फे 'स्किल्स ऑन व्हील्स' हा अभिनव उपक्रम राबवला जात आहे. सुसज्ज मोबाईल स्किल लॅबच्या मदतीने थेट शाळांपर्यंत जाऊन विद्यार्थ्यांना वेगवेगळ्या व्यावसायिक कौशल्यांची ओळख करून देणे, हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.

या उपक्रमाने आतापर्यंत देशातील १६ राज्ये आणि ३ केंद्रशासित प्रदेशांतील ९०० हून अधिक शाळांपर्यंत मजल मारली आहे. विद्यार्थी, शिक्षक, पालक आणि शासकीय यंत्रणांशी संबंधित घटक असे मिळून ५ लाखांहून अधिक हितधारकांपर्यंत कौशल्य शिक्षणाबद्दलची जागरूकता पोहोचवण्यात आली आहे.

भारतातील अनेक शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना वेगवेगळे व्यवसाय, उद्योग, तंत्रज्ञान आणि प्रत्यक्ष कामाचे स्वरूप जाणून घेण्याच्या संधी मर्यादित असतात. भौगोलिक अंतर, साधनसंपत्तीची कमतरता आणि कौशल्याधारित शिक्षणासाठी लागणाऱ्या सुविधा नसणे, यामुळे अनेक विद्यार्थी अशा अनुभवांपासून लांब राहतात.

ही दरी भरून काढण्यासाठी 'स्किल्स ऑन व्हील्स' ही संकल्पना आणली गेली. आवश्यक साहित्य, साधने आणि प्रात्यक्षिकांसाठीच्या सुविधा असलेली ही फिरती कौशल्य प्रयोगशाळा विविध शाळा, शैक्षणिक संस्था आणि समुदायांपर्यंत पोहोचते. फक्त माहिती सांगण्याऐवजी विद्यार्थ्यांना स्वतः करून बघण्याची, प्रश्न विचारण्याची, प्रयोग करण्याची आणि नवीन गोष्टी शिकण्याची संधी यातून मिळते.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये व्यावसायिक शिक्षण, अनुभवाधारित अध्ययन आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला महत्त्व दिले आहे. मुलांना लहान वयापासूनच वेगवेगळ्या व्यवसायांची ओळख व्हावी आणि शिक्षणाचा संबंध प्रत्यक्ष जीवनाशी जोडला जावा, या दृष्टीने हा उपक्रम महत्त्वाची भूमिका बजावतो.

लेंड अ हॅंड इंडिया ही संस्था शिक्षण आणि उपजीविका यांच्यातील अंतर कमी करण्यासाठी काम करते. राज्य सरकारांना धोरणात्मक, तांत्रिक आणि व्यवस्थापकीय सहकार्य करणे, हा संस्थेच्या कामाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

'स्किल्स ऑन व्हील्स'मधून विद्यार्थ्यांना सहा प्रमुख व्यावसायिक कौशल्य क्षेत्रांचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळतो. पहिले क्षेत्र शेती व बागकाम: यात शेती, झाडांची निगा, कृषीविषयक कामे आणि शाश्वत शेतीच्या संकल्पनांची ओळख होते. दुसरे मेकॅट्रॉनिक्स: यात यांत्रिक आणि इलेक्ट्रॉनिक प्रणाली, उपकरणे आणि तंत्रज्ञानावर आधारित कामांची प्राथमिक माहिती दिली जाते.

तिसरे क्षेत्र आरोग्यसेवा: आरोग्यविषयक सेवा, माणसांशी निगडित काम आणि आरोग्य क्षेत्रातील वेगवेगळ्या कौशल्यांची ओळख यात होते. चौथे फॅशन: फॅशन डिझाइन, सर्जनशीलता, रचना आणि वस्त्रनिर्मितीशी संबंधित कौशल्यांचा परिचय यात करून दिला जातो.

पाचवे क्षेत्र फायनान्स: आर्थिक व्यवहार, पैशांचे व्यवस्थापन आणि वित्तीय क्षेत्राशी संबंधित मूलभूत संकल्पना यात समजावल्या जातात. सहावे क्षेत्र कोडिंग आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI): संगणकीय विचारपद्धती, तंत्रज्ञान, कोडिंग आणि आधुनिक डिजिटल कौशल्यांची प्राथमिक माहिती यात मिळते. या क्षेत्रांतील प्रात्यक्षिकांमुळे विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या आवडी, क्षमता आणि भविष्यातील करिअरच्या शक्यता समजून घ्यायला मदत होते.

पारंपरिक शिक्षणात अनेकदा संकल्पना वाचून किंवा ऐकून समजून घ्याव्या लागतात. कौशल्य शिक्षणात मात्र प्रत्यक्ष कृती, निरीक्षण, प्रयोग आणि अनुभव यांना विशेष महत्त्व असते.

कौशल्य शिक्षण प्रभावीपणे राबवण्यासाठी फक्त विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचणे पुरेसे नसते. शिक्षक, शाळा प्रशासन, पालक, शैक्षणिक अधिकारी आणि स्थानिक समुदाय यांचाही सहभाग लागतो. म्हणूनच हा उपक्रम या सर्व घटकांमध्ये कौशल्य शिक्षणाविषयी जागरूकता निर्माण करण्यासाठी काम करतो. ५ लाखांहून अधिक हितधारकांपर्यंतचा हा प्रवास कौशल्य शिक्षणाचा संदेश मोठ्या प्रमाणावर पोहोचवण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरतो.

आतापर्यंत १६ राज्ये आणि ३ केंद्रशासित प्रदेशांतील ९०० हून अधिक शाळांपर्यंत हा उपक्रम पोहोचला आहे. या मोठ्या प्रवासातून विविध शैक्षणिक घटकांपर्यंत जाऊन विद्यार्थ्यांना व्यावसायिक कौशल्यांची ओळख करून देण्याचा आणि शालेय शिक्षण अधिक अनुभवाधारित करण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.