एकाच मागणीसाठी तीन ठिकाणी बफर: साठ्याची साखळी दुप्पट खर्च कशी करते

एका प्लांटमध्ये तयार मालाचा सेफ्टी स्टॉक दोन आठवड्यांचा असतो. त्या प्लांटकडून माल घेणाऱ्या प्रादेशिक हबमध्येही आणखी दोन आठवड्यांचा साठा असतो. हबच्या खालच्या प्रत्येक डेपोमध्ये दीड आठवड्याचा साठा ठेवलेला असतो. हे सगळे मिळून ग्राहकांच्या मागणीतील एकाच अनिश्चिततेसाठी नेटवर्कमध्ये साडेपाच आठवड्यांचे संरक्षण उभे राहते. अशा अनेक नेटवर्कमध्ये तीन आठवड्यांच्या साठ्यातही तोच फिल रेट मिळू शकतो.

हे दुहेरी साठवण कुणी ठरवून केलेले नसते. प्रत्येक ठिकाण स्वतःच्या आकड्यांवर बफर ठरवते आणि त्याच्या वरच्या किंवा खालच्या पायरीवर किती माल पडून आहे, याचा त्याला अंदाजच नसतो.

साखळीतील प्रत्येक बफर त्याला जाणवणाऱ्या चढउतारानुसार ठरतो. डेपोला ग्राहकांच्या ऑर्डर दिसतात. हबला डेपोंच्या पुनर्भरणाच्या ऑर्डरची बेरीज दिसते. या ऑर्डर गठ्ठ्याने येतात आणि मागे असलेल्या ग्राहक मागणीपेक्षा जास्त हेलकावतात. प्लांटला हबच्या ऑर्डर दिसतात, त्या आणखी गठ्ठ्यांच्या स्वरूपात असतात. म्हणजे तिन्ही पातळ्या एकाच मूळ मागणीतील गोंधळावर प्रतिक्रिया देतात, तो गोंधळ वाढत जातो आणि तिन्ही ठिकाणी त्यासाठी जादा साठा ठेवला जातो.

सेवेच्या उद्दिष्टांमुळे हा प्रश्न आणखी वाढतो. समजा डेपोचे लक्ष्य ९८ टक्के उपलब्धतेचे आहे आणि हबचेही डेपोंना होणाऱ्या पुरवठ्यासाठी ९८ टक्क्यांचेच लक्ष्य आहे. तर डेपोने स्वतःच्या साठ्यातून आधीच मिळवलेल्या सेवेच्या पातळीचे संरक्षण हब पुन्हा करत असतो. प्रत्येक आकडा वेगळा पाहिला तर योग्य वाटतो, म्हणून अशा अंतर्गत लक्ष्यांवर क्वचितच प्रश्न उठतात.

डेटामध्ये तीन खुणा दिसतात. पहिली, सर्व पातळ्यांवरील एकूण कव्हरचे दिवस साखळीतील सर्वात लांब लीड टाइमपेक्षा खूपच जास्त असतात. दुसरी, हबमधला माल जुना होत जातो आणि त्याच वस्तूंचा डेपोंमध्ये मात्र तुटवडा असतो. म्हणजे साठा चुकीच्या पातळीवर आहे, वरच्या बाजूला जास्त आणि ग्राहक जिथे ऑर्डर देतात तिथे कमी. तिसरी, वेगवेगळ्या पातळ्यांवरील सेफ्टी स्टॉकच्या सेटिंग्जचा आढावा वेगवेगळ्या वर्षी, वेगवेगळ्या टीमनी घेतलेला असतो. यातली एकही खूण एकटी दुहेरी साठवण सिद्ध करत नाही, पण तिन्ही एकत्र असतील तर नेटवर्कचा नीट आढावा घेणे योग्य ठरते.

बफर कसा ठरवायचा? सुरुवात ग्राहकाला तोंड देणाऱ्या पातळीपासून करावी, कारण सेवेचे खरे वचन फक्त तिथेच असते. प्रत्येक डेपोने किती फिल रेट गाठायचा आणि किती पुनर्भरण लीड टाइममध्ये, हे आधी ठरवावे. त्याआधी वस्तूंचे गट करावेत. प्रत्येक डेपोत विकला जाणारा वेगाने खपणारा माल आणि दोनच ठिकाणी ठेवलेली संथ वस्तू यांचे वागणे वेगळे असते, म्हणून दोघांसाठी एकच नियम नको. त्यानंतर वरच्या दिशेने जावे.

वरच्या प्रत्येक टप्प्याला ठरलेला सेवा कालावधी दिला जातो, म्हणजे खालच्या टप्प्याची ऑर्डर पूर्ण करायला तो किती दिवस घेणार याचे वचन. जो हब दोन दिवसांचे वचन देतो, त्याच्याकडे ते वचन बहुतेक वेळा पाळण्याइतका साठा हवा. हेच वचन पाच दिवसांपर्यंत ताणले तर हब कमी साठा ठेवू शकतो, पण डेपोंना जास्त ठेवावा लागतो. ही देवाणघेवाण खरी आहे आणि तिची किंमत काढणे योग्य, कारण वरच्या टप्प्यावरचा साठा सहसा ठेवायला स्वस्त आणि इतरत्र हलवायला जास्त लवचिक असतो. खालचा साठा विक्रीच्या जवळ असतो. नेटवर्कच्या टोकावर एकच सेवा लक्ष्य ठेवून सर्व टप्प्यांचे ठरलेले कालावधी एकदमच ठरवले, की दुहेरी मोजणी संपते. हजारो वस्तू आणि ठिकाणांच्या जोड्यांसाठी हे गणित मल्टी-एकेलॉन इन्व्हेंटरी मॅनेजमेंट सॉफ्टवेअर करते, कारण स्प्रेडशीट काही डझनांपलीकडे अपुरी पडते.

एका वस्तूवर हा उपाय कसा दिसेल? वर सांगितलेले साडेपाच आठवड्यांचे कव्हर असलेली एक उदाहरणादाखल वस्तू घेऊ. बफर एकत्रितपणे ठरवले तर ते प्लांटमध्ये एक आठवडा, हबमध्ये दीड आठवडा आणि प्रत्येक डेपोत सुमारे एक आठवडा असे विभागले जाऊ शकतात. डेपोचा फिल रेट होता तिथेच राहतो. एकूण साठा एकतृतीयांशापेक्षा जास्त घटतो आणि वरचा जुना साठा विकला गेल्यावर मोकळा झालेला पैसा पहिल्या तिमाहीत दिसतो.

पुरवठा क्षमतेचा विचारही याच चर्चेत का हवा? बफर भरून देणे प्लांटला वेळापत्रकानुसार जमेल, असे गृहीत धरलेले असते. जी लाइन आधीच आपल्या मर्यादेवर चालते, ती रिकामा झालेला हब गृहीत लीड टाइममध्ये पुन्हा भरू शकत नाही. त्यामुळे खरा पुनर्भरण कालावधी लांबतो आणि खालचे सगळे बफर अपुरे पडतात. कन्स्ट्रेंट-बेस्ड सप्लाय प्लॅनिंग सॉफ्टवेअर पुनर्भरणाची योजना मान्य करण्याआधी, मर्यादा असलेली संसाधने प्रत्यक्षात किती उत्पादन करू शकतात, याच्याशी ती तपासते.

म्हणून इन्व्हेंटरी सेटिंग्ज आणि पुरवठा योजना यांचा आढावा एकत्र घ्यावा. मल्टी-एकेलॉन सॉफ्टवेअरमधून येणारी नवी लक्ष्ये त्याच चक्रात सप्लाय प्लॅनिंग सॉफ्टवेअरपर्यंत पोहोचली पाहिजेत. त्यातून कमी साठा ठेवणारे आणि जो साठा आहे तो खरोखर पुन्हा भरू शकणारे नेटवर्क तयार होते. या महिन्यात एका उत्पादन कुटुंबाचा आढावा घ्यावा. सर्व पातळ्यांवरील कव्हरची बेरीज आणि सर्वात लांब लीड टाइम यांची तुलना करावी, म्हणजे दुहेरी बफरचा आकार स्पष्ट दिसतो. जिथे ही बेरीज सर्वात लांब लीड टाइमच्या दुप्पट किंवा त्यापेक्षा जास्त असते, तिथे अतिरिक्त साठ्याचा मोठा भाग दुहेरी बफरमुळे आहे.