ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत संत एकनाथांनी सिद्ध केली, ज्ञानेश्वरांनंतर सुमारे अडीचशे वर्षांनी

ज्ञानेश्वरी हा मराठी संतसाहित्यातील महत्त्वाचा ग्रंथ मानला जातो. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी भगवद्गीतेचा भावार्थ सामान्य मराठी माणसापर्यंत पोहोचावा म्हणून हा ग्रंथ रचला. तो पुढच्या पिढ्यांपर्यंत शुद्ध स्वरूपात पोहोचवण्याचे महत्त्वाचे काम संत एकनाथ महाराजांनी केले.

संत ज्ञानेश्वरांनी शके १२१२, म्हणजेच इ.स. १२९० च्या सुमारास नेवासे येथे ज्ञानेश्वरी अथवा भावार्थदीपिका हा ग्रंथ पूर्ण केला. भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञान संस्कृतपुरते न ठेवता त्यांनी ते मराठीत ओवीबद्ध शैलीत सर्वसामान्यांपर्यंत नेले. त्यामुळे गीतेतील गूढ आध्यात्मिक विचार सामान्य माणसाला आपल्या मातृभाषेत समजणे सोपे झाले.

ज्ञानेश्वरांच्या काळानंतर शेकडो वर्षे ज्ञानेश्वरीच्या हस्तलिखित प्रती तयार होत राहिल्या. तेव्हा छपाईची सोय नव्हती, त्यामुळे प्रत हाताने लिहावी लागे. एका प्रतीवरून दुसरी लिहिताना लेखनिकांकडून शब्द चुकण्याची, ओव्यांमध्ये बदल होण्याची किंवा नकळत मजकूर वाढण्याची शक्यता होती. कालांतराने वेगवेगळ्या प्रतींमध्ये पाठभेद निर्माण झाले आणि या ग्रंथाचे मूळ स्वरूप जपण्याची गरज भासू लागली.

ज्ञानेश्वरांनंतर सुमारे अडीचशे वर्षांनी पैठणचे संत एकनाथ महाराज यांनी ज्ञानेश्वरीकडे विशेष लक्ष दिले. उपलब्ध हस्तलिखितांचा अभ्यास करून त्यांनी ग्रंथातील पाठभेद तपासले आणि ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत सिद्ध केली. शके १५०६, म्हणजेच इ.स. १५८४ मध्ये हे काम पूर्ण झाल्याचे परंपरेने मानले जाते. वेगवेगळ्या प्रतींची तुलना करून चुकीचे किंवा प्रक्षिप्त वाटणारे पाठ बाजूला करणे आणि मूळ आशयाशी जुळणारे पाठ ठरवणे, हे त्यांचे मोठे योगदान होते. हे काम केवळ धार्मिक भावनेतून झाले नव्हते, तर त्यामागे ग्रंथसंशोधन, पाठचिकित्सा आणि साहित्यसंवर्धनाची दृष्टी होती.

याच कामामुळे संत एकनाथ महाराजांना मराठी सारस्वताचे आद्य संपादक असेही म्हटले जाते. आजच्या काळात एखाद्या प्राचीन ग्रंथाच्या अनेक प्रती तपासून, पाठभेदांचा अभ्यास करून प्रमाणित मजकूर ठरवला जातो. त्याला पाठसंपादनाची प्रक्रिया म्हणतात. एकनाथांनी आपल्या काळात उपलब्ध साधनांच्या मर्यादेत असेच महत्त्वाचे काम केले. म्हणूनच ज्ञानेश्वरीच्या जतनाच्या इतिहासात त्यांचे स्थान मोलाचे आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या शुद्धीकरणाबरोबरच एकनाथ महाराजांचे आणखी एक काम ज्ञानेश्वरांशी जोडलेले आहे, ते म्हणजे आळंदीतील समाधीस्थळाचे पुनरुज्जीवन. परंपरेनुसार त्यांनी आळंदीला जाऊन ज्ञानेश्वर महाराजांच्या संजीवन समाधीस्थळाची स्वच्छता आणि जीर्णोद्धार केला, तसेच ज्ञानेश्वरांच्या स्मृतीशी संबंधित धार्मिक परंपरांना चालना दिली. त्यामुळे वारकरी संप्रदायातील ज्ञानेश्वरभक्तीच्या प्रवाहाला नवी ऊर्जा मिळाली.

परंपरेनुसार शुद्धीकरणाचे हे काम एकनाथ महाराजांनी भाद्रपद वद्य षष्ठीला पूर्ण केले. म्हणून हा दिवस वारकरी आणि ज्ञानेश्वरीप्रेमींसाठी विशेष स्मरणाचा दिवस मानला जातो. ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित केला आणि एकनाथांनी त्याची ज्योत पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवली, अशा परस्परपूरक नजरेने या दोन संतांच्या कामाकडे पाहता येते.