रत्नागिरी जिल्ह्यातील मच्छीमार दुष्काळाच्या संकटात; मासेमारी नौकांची संख्या घटली

देशातील मत्स्यव्यवसायाची नेमकी आणि वास्तववादी सद्यस्थिती समजून घेण्यासाठी केंद्र सरकारने सागरी मत्स्यव्यवसाय गणना २०२५ या नावाने एक मोठी मोहीम हाती घेतली आहे. या मोहिमेअंतर्गत गेल्या काही वर्षांतील एकूण मासळी उत्पादन, मच्छीमार कुटुंबांची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती, त्यांचे उत्पन्न, विमा, कर्ज, सरकारी योजनांचा त्यांना मिळणारा लाभ आणि नव्या तंत्रज्ञानामुळे या व्यवसायात झालेले बदल याबाबतची संपूर्ण माहिती डिजिटल पद्धतीने गोळा केली जात आहे. म्हणजेच केवळ उत्पादनाचे आकडे नव्हे, तर मच्छीमार कुटुंबांचे रोजचे जगणे कसे चालते, याचीही सविस्तर नोंद या मोहिमेत घेतली जाणार आहे.

देशभरातील १३ किनारी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमधील सुमारे ५ हजार गावांतील १२ लाख मच्छीमार कुटुंबांचा या गणनेत समावेश करण्यात आला आहे. यामध्ये कोकणातील महत्त्वाचे मत्स्य केंद्र असलेल्या रत्नागिरी जिल्ह्याची आकडेवारी विशेष महत्त्वाची मानली जात आहे, कारण या जिल्ह्यातील अर्थकारण आणि हजारो कुटुंबांचे रोजचे जगणे थेट मासेमारी व्यवसायावर अवलंबून आहे. त्यामुळे रत्नागिरीत नेमकी काय स्थिती आहे, हे या गणनेतून पुढे येणे मच्छीमारांसाठी आणि प्रशासनासाठीही महत्त्वाचे ठरणार आहे.

उपलब्ध आकडेवारीनुसार, २०२४-२५ या वर्षात रत्नागिरी जिल्ह्याचे सागरी मत्स्योत्पादन ७१ हजार ३०३ मेट्रिक टन इतके झाले. आधीच्या म्हणजे २०२३-२४ या वर्षात हे उत्पादन ६७ हजार ९०७ मेट्रिक टन होते. याचाच अर्थ एका वर्षात उत्पादनात ३ हजार ३९६ मेट्रिक टनांची वाढ झाली आहे. मात्र उत्पादनाचा हा आकडा वाढला असला तरी प्रत्यक्षात मच्छीमारांचे आर्थिक प्रश्न मात्र अधिकच गंभीर बनले आहेत, कारण याआधीच्या वर्षांमध्ये जिल्ह्यातील मासेमारी नौकांची संख्या आणि एकूण उत्पादन या दोन्हींमध्ये मोठी घसरण झालेली होती. म्हणजेच एका वर्षातील वाढ ही याआधीच्या घसरणीची भरपाई करू शकलेली नाही, असे हे आकडे सांगतात.

२०२१-२२ मध्ये जिल्ह्यात एकूण २ हजार ९३६ मासेमारी नौका कार्यरत होत्या. पुढच्याच वर्षी म्हणजे २०२२-२३ मध्ये ही संख्या घटून २ हजार ५२० वर आली. याच काळात मासळीचे उत्पादनही १ लाख १२ हजार २८ मेट्रिक टनांवरून घसरून ६२ हजार ७९७ मेट्रिक टनांवर आले होते. या दोन्ही आकडेवारीवरून एकाच वर्षात नौकांची संख्याही घटली आणि उत्पादनही मोठ्या प्रमाणात कमी झाले, हे स्पष्ट होते.

हवामानातील सततचे प्रतिकूल बदल, समुद्राच्या पाण्यातील वाढती उष्णता, मासळीच्या साठ्यात झालेली घट, वारंवार येणाऱ्या वादळांमुळे वाया जाणारे मासेमारीचे दिवस आणि डिझेलचा सतत वाढत जाणारा खर्च, या सगळ्या कारणांमुळे मच्छीमार सध्या आर्थिक संकटात सापडले आहेत. या सर्व अडचणींचा एकत्रित परिणाम मच्छीमारांच्या रोजच्या उत्पन्नावर होत असल्याचे दिसून येते. चालू मासेमारी हंगामात उत्पन्न मोठ्या प्रमाणात घटल्याच्या पार्श्वभूमीवर रत्नागिरीतील मच्छीमार संघटनांनी राज्य सरकारकडे अधिकृतपणे 'मत्स्य दुष्काळ' जाहीर करावा आणि त्यासाठी विशेष आर्थिक मदत द्यावी, अशी आग्रही मागणी केली आहे.