पितृपक्ष सुरू, २७ सप्टेंबरला प्रतिपदेचे पहिले श्राद्ध, जाणून घ्या तर्पण-पिंडदानाचे महत्त्व

सनातन धर्मात पितृपक्षाला खूप महत्त्व दिले जाते. हा काळ फक्त श्राद्ध आणि तर्पण करण्याचा काळ नसून आपल्या पूर्वजांची आठवण काढण्याची आणि त्यांच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची एक संधीही मानली जाते. या काळात तर्पण, पिंडदान, श्राद्ध आणि दानधर्म केल्याने पूर्वजांच्या आत्म्याला शांती मिळते आणि त्यांचे आशीर्वाद कुटुंबावर कायम राहतात, अशी श्रद्धा आहे. यंदा पितृपक्षाची सुरुवात रविवार, २७ सप्टेंबरपासून होत असून तो १० ऑक्टोबरला सर्वपितृ अमावस्येला संपेल.

भाद्रपद पौर्णिमेला पूर्वजांना नाही, तर आधी ऋषीमुनींना नैवेद्य दाखवला जातो. ऋषीमुनींना नैवेद्य दाखवल्याशिवाय पूर्वजांना दाखवलेला नैवेद्य पूर्ण मानला जात नाही, अशी प्रथा आहे. पहिल्या दिवशी श्राद्ध-तर्पण करताना हा नैवेद्य तलावाजवळ किंवा नदीजवळ अर्पण करावा, याची काळजी घ्यावी. घराजवळ नदी किंवा तलाव नसेल, तर घराच्या अंगणात किंवा गच्चीवर, जिथे हातपंप किंवा नळ आहे तिथे बसूनही तर्पण करता येते.

२७ सप्टेंबर रोजी कृष्ण पक्ष प्रतिपदा तिथी आहे. या तिथीला निधन झालेल्या पूर्वजांसाठी याच दिवशी श्राद्ध केले जाते. प्रतिपदेच्या या श्राद्धाला 'पडवा श्राद्ध' असेही म्हणतात.

पितृपक्षात नैवेद्य आणि दानाला विशेष महत्त्व दिले जाते. सकाळी लवकर उठून पूर्वजांच्या नावाने पाणी अर्पण करावे आणि त्या पाण्यात थोडे काळे तीळ टाकावेत, असे सांगितले जाते. असे केल्याने पूर्वज प्रसन्न होऊन त्यांचा आशीर्वाद मिळतो, अशी मान्यता आहे. सलग सोळा दिवस हा विधी केल्यास पूर्वजांचा आशीर्वाद मिळतो, पापांपासून मुक्ती मिळते आणि सगळ्या अडचणी दूर होतात असेही मानले जाते.

पितृपक्ष नेहमी अश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील प्रतिपदेपासून सुरू होतो आणि त्याच पक्षातील अमावस्येपर्यंत, म्हणजेच सर्वपितृ अमावस्येपर्यंत चालतो. या काळात पूर्वजांच्या मुक्तीसाठी तर्पणासारखे श्राद्ध विधी भक्तिभावाने केले जातात. ज्यांचे पूर्वज पौर्णिमेच्या दिवशी वारले आहेत, ते श्राद्धपक्ष सुरू होण्याआधी एक दिवस, म्हणजे भाद्रपद पौर्णिमेला श्राद्ध विधी करू शकतात, किंवा सर्वपितृ अमावस्येच्या दिवशीही करू शकतात.

श्राद्ध विधीत तर्पणाला वेगळे स्थान आहे. पाणी अर्पण करून पूर्वजांचे स्मरण केले जाते. श्रद्धेने केलेले तर्पण पूर्वजांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक मार्ग मानला जातो.

पिंडदान हा श्राद्ध विधीतील महत्त्वाचा भाग समजला जातो. तांदूळ, तीळ आणि इतर पारंपरिक पदार्थांपासून पिंड बनवून पूर्वजांना अर्पण करण्याची पद्धत आहे. ही पद्धत प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार वेगवेगळी असू शकते.

पितृपक्षात अन्नदान, वस्त्रदान, धान्यदान किंवा आपल्या ऐपतीनुसार इतर वस्तूंचे दान करण्याचीही परंपरा आहे. गरजू व्यक्तीला केलेले दान पुण्यकारक मानले जाते, अशी श्रद्धा आहे.

श्राद्ध विधीसाठी दिवसातील अपराह्न वेळेला महत्त्व दिले जाते. पंचांगानुसार श्राद्धाची नेमकी वेळ आणि तिथी ठरवली जाते. उदाहरणार्थ, २७ सप्टेंबरच्या प्रतिपदा श्राद्धासाठी जागेनुसार कुतुप, रौहिण आणि अपराह्न असे कालखंड दिले जातात.

पूर्वजांच्या मृत्यूची नेमकी तिथी माहीत नसेल, तर पितृपक्षातील सर्वपितृ अमावस्येला श्राद्ध करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी तिथी माहीत नसलेल्या अनेक पूर्वजांचे स्मरण केले जाते.