आत्मस्वरूपाचा बोध करून देणारे निर्वाणषटकम्: सहा श्लोक आणि पठणाच्या वेळा

भारतीय अध्यात्मपरंपरेत 'मी कोण आहे?' हा प्रश्न अत्यंत मूलभूत मानला जातो. उपनिषदांची आणि अद्वैत वेदांताची शिकवण अशी आहे की, सर्व ओळखींच्या पलीकडे आपले एक शुद्ध, चैतन्यमय आणि अविनाशी स्वरूप आहे. या आत्मस्वरूपाची जाणीव करून देणारे प्रभावी स्तोत्र म्हणजे 'निर्वाणषटकम्'. हे सहा श्लोकांचे प्रसिद्ध स्तोत्र आद्य शंकराचार्यांनी रचलेले मानले जाते.

या स्तोत्राच्या प्रत्येक चरणाचा शेवट एका गहन अनुभूतीने होतो: 'चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम्।' म्हणजेच, 'मी चैतन्य आणि आनंदस्वरूप असलेला शिव आहे; मी शिव आहे.' सहा श्लोकांतून साधकाला बाह्य ओळखींपासून अंतर्मुख करत, शेवटी शुद्ध आत्मस्वरूपाचा बोध करून देण्याचा मार्ग दाखविला आहे.

'शिव' हा शब्द फक्त भगवान शंकरांच्या सगुण रूपापुरता मर्यादित नाही. कल्याणस्वरूप, मंगलमय आणि शुद्ध चैतन्य असा व्यापक आध्यात्मिक अर्थही त्याला आहे. त्यामुळे 'शिवोऽहम्'चा अर्थ अहंकाराने 'मी भगवान शंकरच आहे' असा घ्यायचा नाही. अद्वैत वेदांताच्या संदर्भात त्याचा अर्थ असा की, माझे खरे आत्मस्वरूप शुद्ध चैतन्य आहे आणि त्या चैतन्याचे परमस्वरूप ब्रह्माशी ऐक्य आहे. ही अनुभूती शरीराची किंवा अहंकाराची नसून आत्मतत्त्वाची आहे.

स्तोत्र सुरुवातीपासूनच साधकाला अंतर्मुख करते. 'मनोबुद्ध्यहंकार चित्तानि नाहं' म्हणजे मी मन नाही, बुद्धी नाही, अहंकार नाही आणि चित्तही नाही. मनात विचार येतात आणि जातात, बुद्धी निर्णय घेते, अहंकार 'मी' आणि 'माझे' ही भावना निर्माण करतो, तर चित्तामध्ये स्मृती आणि संस्कार साठलेले असतात. पण या सर्वांचा अनुभव घेणारे चैतन्य त्यांच्यापेक्षा वेगळे आहे, अशी या श्लोकाची दिशा आहे.

'न च श्रोत्रजिह्वे न च घ्राणनेत्रे' म्हणजे मी कान, जीभ, नाक किंवा डोळेही नाही. इथे शंकराचार्य शरीराचा अपमान करत नाहीत; उलट शरीर आणि आत्मा यांच्यातील भेद समजावून सांगतात. शरीर हे साधन आहे, पण आत्मस्वरूप शरीरापुरते मर्यादित नाही. 'शिवोऽहम्' ही नुसती म्हणण्याची घोषणा नसून, आत्मस्वरूपाचा बोध करून देणारी अद्वैत वेदांतातील अत्यंत गहन अनुभूती आहे.

निर्वाणषटकम् म्हणण्यासाठी एकच विशिष्ट वेळ बंधनकारक असल्याचे सर्वमान्य शास्त्रीय विधान नाही. मात्र शांत, स्वच्छ आणि एकाग्र मनाने पठण करणे अधिक उपयुक्त ठरते. पहाटे किंवा ब्रह्ममुहूर्तावर साधनेसाठी वेळ विशेष अनुकूल मानली जाते, कारण वातावरण शांत असते आणि मनावर दिवसभरातील व्यवहारांचा ताण नसतो. स्नान, देवपूजा किंवा ध्यानापूर्वी हे स्तोत्र शांतपणे म्हणता येते.

भगवान शिवाची पूजा, अभिषेक किंवा शिवनामस्मरण केल्यानंतर स्तोत्र म्हटल्यास उपासनेला आत्मचिंतनाची जोड मिळते. संध्याकाळी दिवसभराची धावपळ संपल्यावर काही मिनिटे शांत बसून पठण करणेही उत्तम मानले जाते; मनातील ताण, अस्वस्थता आणि विचारांची गर्दी कमी करण्यासाठी ते ध्यानपूर्वक म्हणता येते. ध्यानापूर्वी म्हणण्यासाठी तर ते विशेष अर्थपूर्ण ठरू शकते, कारण प्रत्येक श्लोकातून 'मी शरीर नाही, मी मन नाही, मी अहंकार नाही' अशी अंतर्मुखता निर्माण होत जाते. स्तोत्र पूर्ण झाल्यावर काही मिनिटे शांत बसून फक्त श्वासाकडे लक्ष देता येते आणि 'शिवोऽहम्' या भावनेत स्थिर होण्याचा प्रयत्न करता येतो.

शिवभक्तांसाठी सोमवार, प्रदोषकाळ, श्रावणातील सोमवार आणि महाशिवरात्री यांसारख्या शिवोपासनेच्या विशेष प्रसंगी हे स्तोत्र म्हणता येते. पण ते फक्त विशेष दिवसापुरते न ठेवता नियमित आत्मचिंतनाचा भाग बनवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. म्हणताना वेगाने पाठांतर करण्यापेक्षा प्रत्येक ओळीचा अर्थ मनात ठेवून पठण करणे अधिक फलदायी ठरते.

परंपरेनुसार हे आद्य शंकराचार्यांचे स्तोत्र मानले जाते. त्यांच्या जीवनकालात ते रचले गेले असे मानले जाते, पण त्याची अचूक तारीख किंवा वर्ष निश्चितपणे उपलब्ध नाही. एका प्रसिद्ध परंपरागत आख्यायिकेनुसार, शंकराचार्य गुरूंच्या शोधात असताना त्यांची भेट गोविंद भगवत्पादांशी झाली. त्यांनी विचारले, 'तू कोण आहेस?' त्या प्रश्नाचे उत्तर म्हणून शंकराचार्यांनी आत्मस्वरूपाचे वर्णन करणारे सहा श्लोक उच्चारले, अशी कथा सांगितली जाते. तेच पुढे 'निर्वाणषटकम्' म्हणून प्रसिद्ध झाले.

स्तोत्रातील एक श्लोक असा: 'न मे द्वेषरागौ न मे लोभमोहौ, मदो नैव मे नैव मात्सर्यभावः। न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्षः, चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम्॥' त्याचा भाव असा: मी चैतन्यस्वरूप आहे, मी आनंदस्वरूप आहे, माझे खरे स्वरूप शिवस्वरूप आहे, शिवोऽहम्, शिवोऽहम्!

धर्म, ज्योतिष, वास्तु अशा विषयांवरील मजकूर फक्त वाचकांच्या माहितीसाठी आहे. त्यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे.