Rayat Shikshan Sanstha: ग्रामीण महाराष्ट्राला शिक्षणाची दिशा देणाऱ्या कर्मवीर भाऊराव पाटील यांच्याविषयी जाणून

बहुजन समाजाला स्वाभिमानाने जगण्याचा मार्ग दाखवणारे आणि ग्रामीण भागातील घराघरात शिक्षणाचा दिवा पोहोचवणारे थोर विचारवंत म्हणजे कर्मवीर भाऊराव पाटील. त्यांचा जन्म २२ सप्टेंबर १८८७ रोजी कोल्हापूरच्या कुंभोज गावात झाला. अण्णा या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या भाऊरावांनी संपूर्ण आयुष्यभर अनिष्ट सामाजिक रूढी, अस्पृश्यता आणि विषमतेविरुद्ध लढा उभारला. समाजातील रूढी-परंपरांना विरोध करत त्यांनी बहुजन समाजाला शिक्षणाच्या माध्यमातून पुढे नेण्याचे काम केले. राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज आणि महात्मा जोतीराव फुले यांच्या विचारसरणीचा त्यांच्या जडणघडणीवर खोलवर परिणाम झाला होता. या दोन्ही महापुरुषांच्या सामाजिक समतेच्या विचारांतूनच भाऊरावांना पुढील कामाची प्रेरणा मिळाली.

भाऊरावांनी १९१९ साली स्थापन केलेली रयत शिक्षण संस्था ही त्यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक क्रांतीचा पाया मानली जाते. गरीब आणि गरजू विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी त्यांनी कमवा आणि शिका ही अभिनव संकल्पना राबवली, ज्यामुळे पैशांअभावी शिक्षणापासून वंचित राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांना शिकता शिकता कमावण्याची संधी मिळाली. १९२४ साली साताऱ्यात त्यांनी एक वसतिगृह सुरू केले, ज्याला महात्मा गांधींच्या हस्ते राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज बोर्डिंग असे नाव देण्यात आले. केवळ शाळा-कॉलेज उभारण्यापुरतेच अण्णांचे काम मर्यादित राहिले नाही, तर डोंगराळ आणि दुष्काळी भागांतही त्यांनी शेकडो स्वयंस्फूर्त शाळा सुरू करून शिक्षणाची गंगा तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवली. साताऱ्यातील छत्रपती शिवाजी महाविद्यालय हे ग्रामीण भागातील पहिले कॉलेज ठरले, हे विशेष.

या मोठ्या कामात भाऊरावांच्या पत्नी सौ. लक्ष्मीबाई पाटील, ज्यांना वहिनी म्हणून ओळखले जाते, त्यांचा त्याग अतुलनीय होता. वसतिगृहात राहणाऱ्या विविध जाती-धर्मांच्या मुलांच्या जेवणाचा खर्च भागवण्यासाठी त्यांनी स्वतःचे सोन्याचे दागिने, अगदी मंगळसूत्रही विकले होते. आपल्या पतीच्या सामाजिक कार्यासाठी त्यांनी स्वतःच्या अंगावरील दागिन्यांचाही त्याग करण्यास मागेपुढे पाहिले नाही.

शिक्षणकार्यासोबतच अण्णा सामाजिक चळवळींतही सक्रिय होते. सत्यशोधक समाज, हरिजन सेवक संघ, डिप्रेस्ड क्लास मिशन आणि श्री गाडगे महाराज मिशन अशा संस्थांच्या माध्यमातून त्यांनी अस्पृश्यता निवारण आणि मागासवर्गीयांच्या उत्थानासाठी काम केले. या सर्व संस्थांच्या माध्यमातून समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. कामगारांचे हक्क आणि ग्रामीण विकास यासाठीही त्यांनी सातत्याने पुढाकार घेतला. महात्मा गांधींच्या साधेपणाच्या विचारांचा प्रभाव स्वीकारून त्यांनी आयुष्यभर खादीचाच वापर केला, जो त्यांच्या साध्या राहणीचे प्रतीक होता.

त्यांच्या या अतुलनीय योगदानाची दखल घेत पुणे विद्यापीठाने त्यांना डी.लिट. ही पदवी बहाल केली, तर भारत सरकारने त्यांना पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले. मात्र जनतेने त्यांना दिलेली कर्मवीर ही उपाधी त्यांच्या कर्तृत्वाची खरी ओळख मानली जाते, कारण ती पदवी शासनाने नव्हे तर सर्वसामान्य जनतेने त्यांच्या कार्याला दिलेली पावती होती. आजही रयत शिक्षण संस्थेच्या रूपाने कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचे विचार आणि शैक्षणिक कार्य समाजाला दिशा देण्याचे काम अखंडपणे करत आहे.