३१ ऑक्टोबरला जागतिक शहर दिन: यंदाचा विषय सर्वांसाठी पुरेसे घर, शहरांचे पुनरुज्जीवन

आजच्या जगात शहरीकरण हा विकासाचा मुख्य आधार मानला जातो. उद्योगधंदे वाढले, रोजगाराच्या संधी मिळू लागल्या आणि नवे तंत्रज्ञान आले, त्यामुळे जगातले बहुतांश लोक शहरांकडे ओढले जात आहेत. पण शहरे इतक्या वेगाने वाढल्यामुळे प्रदूषण, अस्वच्छता, वाहतूक कोंडी, झोपडपट्ट्यांची वाढ आणि असमानता यांसारखे गंभीर प्रश्नही उभे राहिले आहेत.

शहरांचा विकास म्हणजे फक्त काँक्रीटचे जंगल उभे करणे नको. तो शाश्वत (Sustainable), हरित आणि माणसांचे जगणे सुधारणारा असावा, या हेतूने दरवर्षी ३१ ऑक्टोबरला जगभर 'जागतिक शहर दिन' (World Cities Day) साजरा केला जातो. शहरातली आव्हाने सगळ्या देशांनी मिळून हाताळावीत आणि पुढच्या काळातल्या समृद्ध शहरांचे नियोजन करावे, यासाठी हा दिवस जागतिक व्यासपीठ देतो. संयुक्त राष्ट्र मानवी वसाहत कार्यक्रम (UN-Habitat) आणि जगभरातल्या स्थानिक संस्था या दिवशी जनजागृतीचे अनेक कार्यक्रम घेतात.

संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) २७ डिसेंबर २०१३ रोजी एका विशेष ठरावाने ३१ ऑक्टोबर हा दिवस जागतिक शहर दिन म्हणून साजरा करण्याचे ठरवले. शहरीकरणाच्या वेगामुळे येणाऱ्या अडचणींना तोंड देण्यासाठी जागतिक पातळीवर सहकार्य गरजेचे झाले होते. प्रत्यक्षात याची सुरुवात २०१४ मध्ये झाली आणि पहिला अधिकृत कार्यक्रम चीनमधील शांघाय शहरात झाला.

संयुक्त राष्ट्रांचे या दिवसामागचे मुख्य उद्दिष्ट शाश्वत नागरी विकासाला (Sustainable Urban Development) गती देणे हे आहे. 'सगळ्यांसाठी चांगले शहर, सगळ्यांसाठी चांगले जीवन' (Better City, Better Life) ही या चळवळीची मूळ कल्पना आहे. शहरात राहणाऱ्या प्रत्येकाचे जगणे अधिक सुसह्य आणि सुरक्षित व्हावे, यावर तिचा भर आहे.

संयुक्त राष्ट्र दरवर्षी एका विशिष्ट विषयावर लक्ष केंद्रित करते. यंदाच्या जागतिक शहर दिनाची संकल्पना "Regenerating the City: Adequate Housing for All" ही आहे, म्हणजे शहरांचे पुनरुज्जीवन: सर्वांसाठी पुरेसे आणि सुरक्षित गृहनिर्माण. आज जगातले कोट्यवधी लोक शहरात राहूनही नीट घर, शुद्ध पिण्याचे पाणी आणि मूलभूत नागरी सुविधांपासून वंचित आहेत. म्हणून जुने आणि अस्वच्छ भाग नव्याने उभे करणे, परवडणारी सुरक्षित घरे देणे आणि शहरातल्या साधनसंपत्तीचे न्याय्य वाटप करणे ही काळाची गरज झाली आहे. ही संकल्पना फक्त नव्या इमारती बांधण्यापुरती नाही. नैसर्गिक पर्यावरणाचा समतोल राखून आधुनिक शहरांची पुन्हा उभारणी करण्यावर ती भर देते.

शहरे आता फक्त राहण्याची जागा राहिलेली नाहीत. ती आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक घडामोडींची मुख्य केंद्रे झाली आहेत आणि देशाच्या जीडीपीमध्ये (GDP) शहरांचा वाटा सर्वाधिक असतो. तरीही शहरांसमोर आव्हाने आहेत. वाहने, कारखाने आणि कचरा यांमुळे हवा आणि पाण्याची गुणवत्ता घसरत आहे. नियोजित पायाभूत सुविधा नसल्यामुळे रोज कोट्यवधी नागरिक वाहतूक कोंडीत अडकतात. एकीकडे टोलेजंग इमारती आणि दुसरीकडे मूलभूत सुविधा नसलेल्या झोपडपट्ट्या, ही विषमता शहरांत स्पष्ट दिसते.

यावर मात करण्यासाठी 'स्मार्ट सिटी' आणि 'ग्रीन सिटी' या कल्पना राबवल्या जात आहेत. सौर ऊर्जेचा वापर, ई-वाहनांना प्रोत्साहन, कचरा व्यवस्थापन आणि डिजिटल तंत्रज्ञान यांच्या मदतीने शहरे अधिक शाश्वत केली जात आहेत.

हा दिवस फक्त सरकार किंवा आंतरराष्ट्रीय संस्थांचा नाही, त्यात प्रत्येक नागरिकाचा सहभाग महत्त्वाचा आहे. शहर स्वच्छ, हरित आणि सुंदर ठेवणे ही फक्त महापालिकेची जबाबदारी नाही, तर प्रत्येकाचे नागरी कर्तव्य आहे. सार्वजनिक वाहतूक वापरणे, पाण्याचा पुनर्वापर करणे, प्लास्टिक टाळणे आणि झाडे लावणे अशा छोट्या पावलांनी शहराचे रूप बदलता येते. सरकार, नागरिक आणि खाजगी संस्था यांनी एकत्र काम केले, तरच पुढच्या पिढीसाठी सुरक्षित, सर्वसमावेशक आणि प्रदूषणमुक्त शहरे उभी राहतील, हाच संदेश जागतिक शहर दिनाच्या निमित्ताने दिला जातो.