व्यवस्थापकीय पदांवर भारतातील महिला १२ टक्क्यांहून कमी; ३४ पैकी ३२ व्या स्थानी

आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटनेच्या (ILO) एका नव्या अहवालातून नोकरी करणाऱ्या महिलांच्या स्थितीचे चित्र समोर आले आहे. 'विमेन इन बिजनेस अँड मॅनेजमेंट: स्केलिंग सक्सेस' या नावाचा हा अहवाल सांगतो की भारतात व्यवस्थापकीय पदांवर महिलांचा वाटा १२ टक्क्यांपेक्षाही कमी आहे.

आशिया-प्रशांत क्षेत्रातील ३४ देश आणि अर्थव्यवस्थांच्या यादीत भारताचा क्रमांक ३२ वा आहे. म्हणजेच या यादीत भारताच्या मागे फक्त पाकिस्तान आणि बांग्लादेश आहेत. हा अहवाल ९९ देशांमधील ११,९५७ उद्योगांच्या ILO च्या सर्वेक्षणावर आधारित आहे. कंपन्यांच्या जगात लैंगिक समानता किती आहे, पगारात किती फरक आहे आणि व्यवस्थापनाच्या वेगवेगळ्या स्तरांवर महिला किती आहेत, हे यातून दिसते.

आकडेवारी पाहिली तर आशिया-प्रशांत क्षेत्रात दर पाचपैकी एक, म्हणजे जवळपास २० टक्के मॅनेजर महिला आहेत. जगभरात हाच आकडा ३०.५ टक्के आहे. भारतात एकूण मॅनेजर पदांमध्ये, तसेच सीनियर आणि मिडिल मॅनेजमेंट या दोन्ही स्तरांवर महिलांचा सहभाग फारच कमी आहे.

'सेंटर फॉर विमेंस डेव्हलपमेंट स्टडीज'च्या प्राध्यापक नीथा एन. यांच्या मते या फरकामागे मुख्यतः दोन कारणे आहेत. एक म्हणजे महिलांच्या क्षमतेबद्दल समाजात असलेले रुढीवादी विचार, ज्यामुळे त्यांना उच्च पदांसाठी योग्य मानले जात नाही. दुसरे म्हणजे घर आणि मुलांच्या संगोपनाची मोठी जबाबदारी, ज्यामुळे महिलांना स्वतःहूनच या पदांपासून दूर राहावे लागते.

पगाराच्या बाबतीतही अहवालात भारताचा उल्लेख आहे. भारतातील महिला कर्मचाऱ्यांना पुरुषांच्या तुलनेत प्रति तासाला जवळपास २८ टक्के कमी वेतन मिळते. २३ आशिया-प्रशांत अर्थव्यवस्थांमध्ये हा चौथा सर्वात मोठा जेंडर वेज गॅप (लैंगिक वेतन तफावत) आहे. यात भारताच्या पुढे फक्त टोंगा (जवळपास ६४ टक्के), दक्षिण कोरिया (जवळपास ४१ टक्के) आणि व्हानुआतू (जवळपास २९ टक्के) हे आहेत. मात्र मॅनेजरच्या स्तरावर भारतात महिला आणि पुरुषांच्या पगारातील तफावत जवळपास शून्य आहे. म्हणजे उच्च पदावर पोहोचल्यावर कमाईत मोठा फरक दिसत नाही.

शिक्षणाचाही अहवालात उल्लेख आहे. भारतात उच्च शिक्षण घेणाऱ्या महिलांपैकी २३.१ टक्के महिलांनी विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित (STEM) विषय घेतले आहेत. पुरुषांमध्ये हा आकडा ३१.४ टक्के आहे. ILO चे म्हणणे आहे की वेतन आणि पदांमधला हा फरक फक्त शिक्षण किंवा कामाचे तास यावरून समजत नाही. व्यवसायांची लैंगिक विभागणी, महिलांच्या कामाचे कमी मोजमाप आणि कुटुंबाची काळजी घेण्याच्या जबाबदाऱ्या या समस्याही त्यामागे आहेत.

अहवालात एक चांगली बाजूही आहे. ज्या व्यवसायांची धुरा महिलांच्या हातात आहे, त्यांच्या कामगिरीत सुधारणा दिसली आहे. महिला सीईओ असलेल्या व्यवसायांना पुरुष सीईओ असलेल्या व्यवसायांपेक्षा चांगले व्यावसायिक निकाल मिळण्याची शक्यता ६.४ टक्के जास्त असते. ज्या कंपन्यांच्या बोर्डाच्या चेयरपर्सन महिला आहेत, तिथे उत्तम निकाल मिळण्याची शक्यता १७.५ टक्के जास्त असल्याचे अहवालात म्हटले आहे.